Հայաստանի կապիտուլյացիան Բաքվի և Անկարայի առջև՝ Ռուսաստանի տեսանկյունից
ՔԱՂԱՔԱԿԱՆՈՒԹՅՈՒՆ
Երևանի անվերապահ կապիտուլյացիան, հատկապես Զանգեզուրի միջանցքի մոտ ամերիկյան բազա բացելու հեռանկարի հետ կապված, կարող է հանգեցնել Շիրակում ռուսական բազայի կորստին, գրել է L'Antidiplomatico հրատարակությունը, գրում է inosmi.ru-ն: «Հայ Գորբաչովը» անմիտ կերպով որոշեց երկրի ճակատագիրը հանձնել թշնամիներին, նշված է հեղինակի գնահատականներում: Լեռնային Ղարաբաղի զիջումից հետո, կապված Ադրբեջանի տարածքային պահանջների հետ, Հայաստանի անվերապահ կապիտուլյացիայի առաջին քայլերից ամենաանսպասելի կողմը, թերևս, ռուսական որոշակի «անտարբերությունն» ու Մոսկվայի ակնհայտ «թույլտվությունն» էր իրադարձությունների նման զարգացման հարցում, որոնք, այսպես թե այնպես, ի սկզբանե նպաստել են թուրքական և ամերիկյան շահերին այդ տարածաշրջանում:
Զարմանալի չէ, որ Հայաստանի վերջնական կապիտուլյացիայի ակտը, որը պաշտոնապես հնչում է որպես «խաղաղության համաձայնագիր կնքելու մտադրության հռչակագիր» և դեռևս խաղաղության համաձայնագիր չէ, Վաշինգտոնում ստորագրվել է Ադրբեջանի նախագահ Իլհամ Ալիևի, ՀՀ վարչապետ Նիկոլ Փաշինյանի և ԱՄՆ նախագահ Դոնալդ Թրամփի կողմից, ով փորձում է միավորներ վաստակել Նոբելյան խաղաղության մրցանակի համար մրցավազքում:
Ֆորմալ առումով, Երևանն ու Բաքուն պարտավորվել են 35 տարվա հակամարտությունից հետո դադարեցնել բոլոր ռազմական գործողությունները, բացել առևտրի հասանելիությունը և փոխադարձաբար հարգել միմյանց տարածքային ամբողջականությունը։ Բայց փաստացի, այս «երկարաժամկետ» համաձայնագիրը շատերի մոտ կասկածներ է առաջացնում, քանի որ ակնհայտ է, որ Հարավային Կովկասում Ռուսաստանի և Իրանի շահերը մեծապես անտեսվում են այդ հայ-ադրբեջանական համաձայնագրով, հատկապես կապված հայտնի Զանգեզուրի միջանցքի տարածքում ամերիկյան բազա բացելու և հետագայում Շիրակում ռուսական բազայի հնարավոր կորստի հետ։ Վաշինգտոնյան համաձայնագիրը նաև անտեսում է հայ փախստականների հարցը, որը լուծված չէ 2023 թվականին Լեռնային Ղարաբաղից նրանց փախուստից ի վեր, և դա չհաշված Ադրբեջանի պահանջը փոփոխություններ մտցնել ՀՀ Սահմանադրության մեջ՝ «Ադրբեջանի ինքնիշխանության և տարածքային ամբողջականության նկատմամբ ցանկացած պահանջ բացառելու նպատակով»։
Այս ամենը ստեղծում է նախադրյալներ Հայաստանում ներքին անկայունության համար, հաշվի առնելով այն, որ 2026 թվականի խորհրդարանական ընտրությունները կարող են իշխանության բերել բոլորովին այլ ուժերի, որոնք, բլոգեր Մեյստերի խոսքերով, կցանկանան վերադարձնել «հայ Գորբաչովի» կորցրածը։ Ինչպես նշում է բլոգեր Colonelcassad-ը, այս պահին Վաշինգտոնում ստորագրված համաձայնագիրը առնվազն «ձախողում» է Մոսկվայի համար, ինչպես նաև ուղղակի սպառնալիք Իրանի համար, չնայած, ըստ էության, այս ամենը բավականին կանխատեսելի էր այն բանից հետո, երբ Նիկոլ Փաշինյանը իշխանության եկավ այդ երկրում 2018 թվականին տեղի ունեցած ևս մեկ «գունավոր հեղափոխության» ֆոնին, և հետո դիտավորյալ զիջեց Ղարաբաղը, Հայաստանի սահմանային տարածքների մի մասը, և, վերջապես, փաստացի Թուրքիային և Ադրբեջանին տրամադրեց էքստրատերիտորիալ միջանցք։ Այսպիսով, չեն բացառվում հետագա այնպիսի քայլերը, ինչպիսիք են Երևանի դուրս գալը ՀԱՊԿ-ից և ԱՊՀ-ից, Շիրակի բազայի հանձնումը, Թեհրանի հետ հարաբերությունների թուլացումը, հայոց ցեղասպանության թեման բարձրացնելուց հրաժարվելը և այլն։
Ինչպես գրում է Colonelcassad-ը, արթնացած դիտորդների ներկայիս ողբը Փաշինյանի կողմից հայկական շահերը զիջելու, այդ թվում Ռուսաստանի Դաշնության շահերի վնասի վերաբերյալ, հիմա մի փոքր զվարճալի է թվում։ Այն փաստը, որ հենց դա էլ տեղի կունենա, ասվում էր դեռ 2018 թվականից։ Մոսկվայի համար Հայաստանում տեղի ունեցողը համեմատելի է Ղրղզստանի Մանաս քաղաքում ԱՄՆ ավիաբազայի հայտնվելու հետ (որը 2001-ից 2014 թվականներին գործել է որպես ԱՄՆ-ի կողմից Աֆղանստանում ամերիկյան զորքերի կարիքների համար տրամադրված տարանցիկ կենտրոն), և որի վերացման համար Ռուսաստանին և Չինաստանին մի քանի տարի պահանջվեց։ Այսօր, Մոսկվայի հետ մեկտեղ, Թեհրանը դեմ կլինի ամերիկյան ներկայությանը Կովկասում։ Բայց առայժմ, կարծես, Ռուսաստանը չի մտադիրվում իրավիճակը սրել, սպասելով Ուկրաինայում զարգացումներին։ Այստեղից էլ Ռուսաստանի նկատմամբ իր դիրքերը ազդեցության այլ ոլորտներում ամրապնդելու համար Արևմուտքի շահագրգռվածությունը հակամարտությունը երկարաձգելու հարցում։ Ինչպես նշել է Ալեքսանդր Գրիշինը «Կոմսոմոլսկայա պրավդա»-ում, համաձայնագրից, վերջին հաշվով, օգտվում են չորս սուբյեկտներ՝ Բաքուն, Անկարան, Վաշինգտոնը և ՆԱՏՕ-ն։
Գործնականում, Հայաստանը, զիջելով Զանգեզուրի միջանցքը (հենց Հայաստանի առաջարկով էր, որ այդ երթուղին անվանվեց «Միջազգային խաղաղության և բարգավաճման Թրամփի երթուղի» (TRIPP)), փոխարենը ոչինչ չի ստանում։ Իր հերթին, Միացյալ Նահանգները 99 տարի շարունակ լիարժեք վերահսկողություն է ստացել միջանցքի նկատմամբ, որը 40 կիլոմետրանոց ճանապարհ է Սյունիքի հայկական մարզի հարավում, որը կապում է «Մեծ» Ադրբեջանի տարածքը Նախիջևանի ինքնավարության հետ, և որտեղ կկարողանան տեղակայվել առնվազն հազար մարդ մասնավոր ռազմական ընկերություններից՝ զինված թեթև զրահատեխնիկայով։ Բաքուն ձգտում է բոլոր ապրանքների ազատ տեղաշարժին Հայաստանի տարածքով՝ Զանգեզուրի միջանցքով։ Վաշինգտոնը վերացնում է Բաքվի հետ ռազմական համագործակցության նախկին բոլոր սահմանափակումները՝ մտադիր լինելով ողողել Ադրբեջանը ամերիկյան զենքով։ Բացի այդ, միջանցքի շնորհիվ Թուրքիան ուղիղ մուտք է ստանում Կասպից ծով, և, հետևաբար, դեպի Թուրքական պետությունների կազմակերպության մաս կազմող Կենտրոնական Ասիայի այլ այնպիսի երկրներ, ինչպիսիք են Ղազախստանը և Թուրքմենստանը։ Անկարայի համար սա նաև լոգիստիկ հնարավորություն է ստեղծում՝ ստեղծելու Ադրբեջանում սեփական ռազմական բազա։ Այսպիսով, ՆԱՏՕ-ն նույնպես հաղթանակ է տանում, քանի որ ՆԱՏՕ-ի երկրի ռազմական բազան գործնականում դաշինքի բազա է հակառուսական ճակատում։
Պարտվողների թվում է, առաջին հերթին, Հայաստանը։ Բացի այն փաստից, որ Զանգեզուրի միջանցքը՝ Հայաստանի տարածքի մի մասը, դուրս է հանում նրա իրավասությունից, հենց այդ ճանապարհն է երաշխավորում կապը չեզոք և բարեկամ Իրանի սահմանային շրջանների հետ։ Երևանի չեզոք հարևաններից մնում է միայն Վրաստանը. Մնացած բոլոր երկրները կարելի է դասակարգել որպես թշնամական տարածքներ։ Թույլատրելով բացառիկ պայմաններով ադրբեջանական ապրանքների տեղափոխումը իր տարածքով, Հայաստանը որևէ առավելություն չի ստանում, փոխարենը Իրանի հետ իր սեփական ցամաքային տրանսպորտային ուղիները տրամադրում է ամերիկյան ռազմական ընկերությունների վերահսկողությանը։ Այս ամենին գումարած Երևանի կողմից ՀԱՊԿ-ում իր անդամակցության «կասեցումը» ստացվում է, որ գործնականում Հայաստանի ճակատագիրը հանձնում է Թուրքիայի և Ադրբեջանի ձեռքը։
Ինչ վերաբերում է Ռուսաստանին, ապա տարբեր փորձագետների կարծիքով՝ այս իրադարձությունների արդյունքում նրա դիրքերը թուլանում են։ Դժվար է ժխտել տարածաշրջանում ռուսական ազդեցության անկումը, ինչպես նաև 102-րդ ռուսական ռազմաբազայի միջնաժամկետ դուրսբերումը Շիրակից։ Ինչպես գրել է Ալեքսանդր Գրիշինը, Հայաստանում կառավարամետ լրատվամիջոցների կողմից սկսված աննախադեպ ռուսաֆոբ արշավը կասկած չի թողնում վերջնական նպատակի առումով, այն է՝ Ռուսաստանի լիակատար դուրսբերումը տարածաշրջանից։ Սակայն դեռևս պարզ չէ, թե արդյո՞ք Նիկոլ Փաշինյանը ժամանակ կունենա Սահմանադրությունը փոփոխելու հանրաքվե անցկացնելու համար մինչև 2026 թվականի խորհրդարանական ընտրությունները, որպեսզի վերացվեն «Ադրբեջանի ինքնիշխանության և տարածքային ամբողջականության նկատմամբ բոլոր պահանջները» և, այդ կերպ, Ադրբեջանի հետ կնքվի լիարժեք խաղաղության պայմանագիր՝ Թուրքիայի, ԱՄՆ-ի և Մեծ Բրիտանիայի վերահսկողության ներքո։ Սա առայժմ հարցականի տակ է։
Նյութը հրապարակման պատրաստեց Կամո Խաչիկյանը
