Ինչպե՞ս է ԵՄ-ն պաշտպանելու Հայաստանը ապատեղեկատվությունից, և ի՞նչ կապ ունի Ռուսաստանը դրա հետ

ՔԱՂԱՔԱԿԱՆՈՒԹՅՈՒՆ 13 Դեկտեմբեր, 2025 11:30

Եվրամիությունը կֆինանսավորի Հայաստանի տեղեկատվական տարածքի պաշտպանությունը 2026 թվականի խորհրդարանական ընտրություններից առաջ։ Միևնույն ժամանակ, եվրոպացի պաշտոնյաները մատնանշում են արտաքին միջամտության և ապատեղեկատվության ռիսկերը զուգահեռներ անցկացնելով Մոլդովայում «ռուսական հետքի» հետ, գրում է dw.com–ը։

Դեկտեմբերի սկզբին, Բրյուսելում ԵՄ-ՀՀ ռազմավարական գործընկերության օրակարգի ստորագրումից հետո, ԵՄ բարձրաստիճան պաշտոնյաները, Երևանի հետ համագործակցության այլ առաջնահերթ ոլորտների շարքում, շեշտը դրել են պետական ինստիտուտների և հասարակությունների հիբրիդային սպառնալիքների նկատմամբ դիմադրողականության ամրապնդման վրա։ ԵՄ արտաքին գործերի գերագույն ներկայացուցիչ Կայա Կալլասը հայտարարել է 15 միլիոն եվրոյի օգնության փաթեթի մասին։ Այս միջոցները նախատեսված են լայն շրջանակի նախաձեռնությունների համար, բայց ԵՄ որոշ ջանքեր կկենտրոնանան նաև տեղեկատվական անվտանգության վրա։ Բացի այդ, ԵՄ ընդլայնման հարցերով հանձնակատար Մարթա Կոսը հայտարարել է 5 միլիոն եվրոյի հատկացման մասին։ Այդ տրանշը ուղղված է քաղաքացիական հասարակությանը և անկախ լրատվամիջոցներին աջակցելուն, որոնք կարևոր դեր կխաղան 2026 թվականի ընտրություններից առաջ ապատեղեկատվության բացահայտման և դրա դեմ պայքարի գործում: Եվրոպացի դիվանագետը այդ ջանքերը անվանել է «կարևորագույն» Հայաստանի ներքին կայունության և շարունակական բարեփոխումների համար: Հայտարարվել է կիբերսպառնալիքների և արտաքին տեղեկատվական մանիպուլյացիաների դեմ պայքարի համար նախատեսված առանձին 12 միլիոն եվրոյի օգնության փաթեթի մասին, որը ԵՄ տերմինաբանության մեջ հայտնի է որպես FIMI:

Եվրոպական օգնության արդիականությունը պայմանավորված է Հայաստանի բարդ մեդիա միջավայրով: Վերլուծաբանները նշում են, որ տեղեկատվական հարձակումները համակարգային են և ունեն հստակ քաղաքական ուղղվածություն: Ապատեղեկատվության արշավների հիմնական թիրախներն են վարչապետ Նիկոլ Փաշինյանի գլխավորած ներկայիս կառավարությունը, նրա ընտանիքը և իշխող «Քաղաքացիական պայմանագիր» կուսակցությունը: Սոցիալական ցանցերում և դրանց հետ կապված լրատվամիջոցների միջոցով տարածված հիմնական պատմությունները հաճախ պտտվում են իշխանությունների կողմից երկրի անվտանգությունն ապահովելու անկարողության շուրջ: Դրանք խթանում են այն գաղափարը, որ Արևմուտքի հետ մերձեցումը անխուսափելիորեն կհանգեցնի ինքնիշխանության կորստի, տնտեսական փլուզման կամ նոր ռազմական սրացման: Միևնույն ժամանակ, արևմտամետ քաղաքական գործիչներն ու հասարակական կազմակերպությունները վարկաբեկվում են որպես «ազդեցության գործակալներ», որոնք քայքայում են ավանդական արժեքները: Այնուամենայնիվ, դիտորդները նշում են, որ տեղեկատվական պատերազմը փոխադարձ է: Կառավարության պաշտոնյաները և նրանց աջակցող սոցիալ-քաղաքական կառույցները հաճախ դիմում են նմանատիպ հռետորաբանության՝ քննադատությանը պատասխանելով հայելային մեղադրանքներով: Այս դիսկուրսում գործող կառավարության հակառակորդները հաճախ անվանվում են «հինգերորդ շարասյուն» կամ «ԿԳԲ գործակալներ», որոնց գործունեությունը, ըստ իշխանամետ ճամբարի, ուղղված է պետության խաթարմանը արտաքին ուժերի շահերից ելնելով: Մասնավորապես, վարչապետ Նիկոլ Փաշինյանը, Հայ եկեղեցու ավագ հոգևորականության հետ աճող առճակատման ֆոնին, Ամենայն հայոց կաթողիկոսի գործունեությունը բնութագրել է որպես ազգային անվտանգության սպառնալիք հայտարարելով, որ Եկեղեցուն անհրաժեշտ է առաջնորդ, որը «չի ենթարկվի օտարերկրյա հետախուզական ծառայության ավագ լեյտենանտին» մատնանշելով հոգևորականության ենթադրյալ կապերը երրորդ երկրների անվտանգության ուժերի հետ, ամենայն հավանականությամբ, Ռուսաստանին ի նկատի ունենալով:

Տեղեկատվական անվտանգության հայ փորձագետ Արթուր Պապյանը dw.com-ին տված հարցազրույցում մատնանշել է հիբրիդային հարձակումները հետ մղելու գործում ուժերի «կրիտիկական» անհավասարակշռությունը: Նա գնահատել է, որ Երևանը կրկնակի ճնշման տակ է, ստիպված է արձագանքել ապատեղեկատվական հոսքերին, որոնք նա վերագրում է Մոսկվայի և Բաքվի գործունեությանը: Սակայն, ինչպես նշել է Պապյանը, ռեսուրսները անհամեմատելի են, հարևանների հզոր, կենտրոնացված ֆինանսավորմամբ պետական քարոզչական մեքենաների դեմ Հայաստանը մասնատված պաշտպանություն է ցուցաբերում հիմնականում հույսը դնելով արևմտյան դրամաշնորհների վրա: «Մենք դեռևս միասնական պետական ռազմավարություն չունենք, և դոնորների օգնությունը հաճախ չհամակարգված է, ինչը հանգեցնում է ջանքերի կրկնապատկման: Մենք ստիպված ենք աշխատել այնպիսի իրավիճակում, երբ ուժերը օբյեկտիվորեն անհավասար են», - նշել է Պապյանը։

Հայկական CivilNet առցանց հեռուստաընկերության փաստերի ստուգման թիմի ղեկավար Անի Գրիգորյանը նշել է, որ 2026 թվականի ընտրություններին ընդառաջ արդեն իսկ գրանցվում են համակարգված ապատեղեկատվական հարձակումներ՝ թե՛ ներքին, թե՛ արտաքին։ «Մենք դիտարկում ենք արտաքին միջամտության արշավներ, որոնք փորձագետներին հայտնի են որպես «Փոթորիկ 1516» և «Կրկնակի»։ Առաջին դեպքում անհայտ կայքերում հրապարակվում են կառավարության «կոռուպցիայի» կամ բացահայտ կեղծիքների մասին կեղծ հետաքննություններ, օրինակ Հայաստանում Թուրքիայի պատվերով մզկիթների կառուցման մասին։ Այս բովանդակությունը, որը հաճախ ուղեկցվում է արհեստական բանականության կողմից ստեղծված տեսանյութերով, այնուհետև դրանք արհեստականորեն տարածվում է սոցիալական ցանցերի հարթակների միջոցով, ինչպիսիք են X-ը և Telegram-ը՝ թափանցելով հայկական մեդիա դաշտ», - dw.com-ին տված հարցազրույցում բացատրել է Գրիգորյանը։ Նա հատկապես ընդգծել է հեղինակավոր արևմտյան հրատարակությունների Doppelgänger սխեման օգտագործելով կլոնավորված կայքեր ստեղծելու վտանգը, ինչպիսին է կեղծ France 24-ի ի հայտ գալը: Գրիգորյանի խոսքով իրավիճակը բարդանում է Հայաստանում ռուսամետ օրակարգ հեռարձակող լրատվամիջոցների լայն ցանցի առկայությամբ, ինչպես նաև նոր քաղաքականացված հարթակների ստեղծմամբ, որոնք քարոզչությունը քողարկում են որպես զվարճանքի բովանդակություն:

Բրյուսելը չի թաքցնում իր մտահոգությունը այս մասին: Կայա Կալլասը ուղղակիորեն է հայտարարել, որ Ռուսաստանը և նրա հետ կապված լիազորված ուժերը սրում են ապատեղեկատվական արշավները Հայաստանում: «Մենք տեսնում ենք նույն ցանցերը, որոնք տեղակայվել էին Մոլդովայում, ուստի «գործիքակազմը» նույնական է», - նշել է ընդգծելով, որ ԵՄ-ն պատրաստ է օգնել Երևանին բացահայտել և վերլուծել այդ սպառնալիքները: Մարթա Կոսը նաև մեջբերել է մոլդովական մոդելը, որտեղ հիբրիդային սպառնալիքների արագ արձագանքման խմբեր են ստեղծվել ժողովրդավարական ինստիտուտները պաշտպանելու համար: Չնայած եվրոպացի դիվանագետների կողմից Մոլդովայի հետ ուղիղ զուգահեռներ անցկացնելու փորձերին, Հայաստանում իրավիճակն ունի էական տարբերություններ, որոնք թույլ չեն տալիս Քիշնևի փորձը լիովին տարածել Երևանում: Հիմնական տարբերությունը կայանում է նրա ինստիտուցիոնալ կապերում, չնայած Մոսկվայի հետ հարաբերությունների քաղաքական սառեցմանը, Հայաստանը շարունակում է մնալ Ռուսաստանի կողմից վերահսկվող հիմնական ինտեգրացիոն միավորումների դե յուրե և դե ֆակտո անդամ: Երկիրը ԵԱՏՄ անդամ է, որից կախված են Հայաստանի տնտեսությունն ու էներգետիկ ոլորտը, ինչպես նաև նա մնում է ՀԱՊԿ–ի՝ ՆԱՏՕ-ի տարածաշրջանային համարժեքի անդամ, չնայած սառեցրել է իր մասնակցությունը դաշինքին։

Պաշտոնական հռետորաբանությունը նույնպես տարբերվում է: Մինչ Մոլդովան պաշտոնապես կոշտ դիրքորոշում է ընդունել Ռուսաստանի նկատմամբ, Երևանն ավելի զգույշ է գործում: Այս զգուշությունը ակնհայտ էր նաև դեկտեմբերի 2-ին Բրյուսելում կայացած մամուլի ասուլիսում: Ի տարբերություն Կայա Կալլասի, որը բացահայտորեն մեղադրեց Ռուսաստանին հիբրիդային հարձակումների մեջ, Հայաստանի արտաքին գործերի նախարար Արարատ Միրզոյանը խուսափեց Կրեմլի ուղղակի քննադատությունից: Նա սահմանափակվեց դիվանագիտական լեզվով՝ «հիբրիդային սպառնալիքներին հակազդելու» և ինստիտուտները ամրապնդելու համար ԵՄ-ի հետ համագործակցության կարևորության մասին խոսքերով առանց անվանելու պոտենցիալ սպառնալիք ներկայացնող կոնկրետ երկրներ:

dw.com -ին տված մեկնաբանության մեջ Երևանում գտնվող ժողովրդավարության և անվտանգության տարածաշրջանային կենտրոնի ղեկավար Տիգրան Գրիգորյանը նշել է Մոլդովայից հիմնական տարբերությունը. Հայաստանում ռուսական միջամտությունը պակաս հրապարակային է:

«Ի տարբերություն Մոլդովայի, Հայաստանում Մոսկվայից կամ Մոսկվայի թելադրանքով գործող քաղաքական ուժերն ավելի քիչ են։ Երբ պայքարը բաց չէ, դա կառավարությանը ազատություն է տալիս կիրառել մեխանիզմներ, որոնք միշտ չէ, որ օրինական կամ սահմանադրական են։ Կառավարության կողմից որպես ռուսամետ ուժեր ընկալվողները արդեն իսկ լուրջ ճնշման տակ են, և այս իրավիճակի վառ օրինակ է Սամվել Կարապետյանի դեպքը», - նշել է քաղաքագետը։ Միևնույն ժամանակ, Երևանում «Կարապետյանի գործի» գնահատականը խառը է։ Ոմանք այն համարում են քաղաքական դրդապատճառներով հետապնդման օրինակ, մյուսները «Կարապետյանի գործը» մեկնաբանում են որպես իրական հիբրիդային սպառնալիքի չեզոքացում։ Նրանք կարծում են, որ խոշոր ռուսական բիզնեսի ներկայացուցիչը չէր համարձակվի կոշտ բախման մեջ մտնել Հայաստանի իշխանությունների հետ առանց Կրեմլի լուռ համաձայնության։