BBC. Ո՞վ կարող է պաշտպանել Ադրբեջանում հայերի իրավունքները, հատկապես եթե նրանք բանտում են

Ադրբեջանական բանտում տասնյակ հայեր կան, որոնք ձերբակալվել կամ գերեվարվել են 2020 թվականի Ղարաբաղյան պատերազմից հետո։ Ինչո՞ւ ադրբեջանցի իրավապաշտպանները չեն պաշտպանում հայերին. Ինչի՞ց է կախված նրանց վերադարձը։ Այս եւ այլ հարցերի մենք փորձել ենք պատասխանել այս տեքստում, գրում է BBC-ն։

Թե կոնկրետ քանի հայ կա ադրբեջանական բանտերում, հայտնի չէ։ Նրանց թվում կան զինվորականներ (ադրբեջանական լրատվամիջոցներում նրանց հաճախ ահաբեկիչներ են անվանում), քաղաքացիական անձինք, ինչպես նաև չճանաչված Լեռնային Ղարաբաղի Հանրապետության ղեկավարության անդամներ։

Ենթադրվում է, որ իրավիճակն ամենաբարդն է ռազմագերիների համար։ Հայ իրավապաշտպաններն ասում են, որ զինվորներից շատերը զոհվել են գերության մեջ։ Բացի այդ, Հայաստանը չի հավատում, որ Ադրբեջանում կա ընդամենը 33 հայ զինվորական։ Հայկական տվյալներով՝ 2023 թվականի գարնան դրությամբ դրանք 100-ից ավելի են։

Փաստաբան Սիրանուշ Սահակյանը, ով աշխատում է բանտարկյալների իրավունքների պաշտպանության ուղղությամբ, ասում է, որ պաշտոնական Բաքուն այսօր ճանաչել է Ադրբեջանում պահվող 55 անձի, որոնց թվում կան ինչպես զինվորականներ, այնպես էլ քաղաքացիական անձինք, ինչպես նաև չճանաչված Լեռնային Ղարաբաղի Հանրապետության ղեկավարության անդամներ։

Նրա խոսքով, կա «Ադրբեջանի կողմից պաշտոնապես չճանաչված ևս 80 գերի, որոնք դարձել են բռնի անհետացման զոհ», և ոչ ոք չի հետեւում նրանց ճակատագրին։

BBC-ի այն հարցին, թե քանի հայ է պահվում Ադրբեջանում, ոչ երկրի գլխավոր դատախազությունը, ոչ էլ արտաքին գործերի նախարարությունը չեն արձագանքել։

Հայաստանի ԱԳՆ-ն և օմբուդսմենը նույնպես չեն արձագանքել մեր խնդրանքներին։ Կարմիր խաչի միջազգային կոմիտեն իր պատասխանում հրաժարվել է նշել թվերը։

Ո՞վ է պաշտպանելու հայերի իրավունքները

Ադրբեջանում տեղի իրավապաշտպանները կարող են ոտքի կանգնել՝ ի պաշտպանություն կալանավորված հայերի իրավունքների: Բայց դա այնքան էլ հեշտ չէ:

Ադրբեջանցի իրավապաշտպանները, որոնք սովորաբար պատրաստ են պաշտպանել համաքաղաքացիների իրավունքները, կարծես փորձում են չմիջամտել հայերի դատավարություններին։

Իրավապաշտպան Էլդար Զեյնալովն ասում է, որ այս բանտարկյալների նկատմամբ ինքը «չեզոք-հեռու» վերաբերմունք ունի։

«Իրավապաշտպանի կողմից տեղեկատվություն ստանալն իմաստ ունի միայն այն դեպքում, երբ այն կարող է օգտագործվել քննադատության, պաշտպանական արշավի համար, բայց այս հայերի հատուկ կարգավիճակը դա անհնարին է դարձնում»։

«Հատուկ կարգավիճակ» ասելով Զեյնալովը նկատի ունի նրանց, ովքեր մեղադրվում էին հատկապես ռազմական հանցագործությունների և մարդկության դեմ հանցագործությունների մեջ։

Նրա խոսքով, ադրբեջանցի իրավապաշտպաններին այսօր խոչընդոտում է հենց գործընթացի քաղաքականացումը՝ ընդհանրապես հայերին պաշտպանելուց։ «Ցանկացած տեղեկություն, որը կարող է ծառայել մյուս (հայկական) կողմին մեղադրելուն, կարելի է երաշխավորված ասել, որ ուռճացվելու է»,- կարծում է նա։

Օրինակ, ասում է Զեյնալովը, եթե բանտարկյալի համար ամենօրյա այցելություններ կազմակերպեք բժիշկների համար, դա քաղաքականացման պատճառ կլինի. «Հակառակ կողմից ոռնոց կհնչի՝ մեր գերին մահվան շեմին է, վատ վիճակում է, նրա մոտ ամեն օր բժիշկներ են հաճախում. կամ օգնում են, կամ ուզում են սպանել։ Ո՞ւր են նայում միջազգային կազմակերպությունները: Նրանք գնված մեր թշնամիների կողմից»:

Ինքը՝ Էլդար Զեյնալովը, Ղարաբաղում առաջին պատերազմի ժամանակ պաշտպանել է գերիների իրավունքները։ Նրա խոսքով, 1994 թվականից ի վեր Ադրբեջանի եւ Հայաստանի իշխանությունները, ինչպես նաեւ Կարմիր Խաչը գրեթե բացառապես ներգրավված էին այս հարցում։ «Նրանց չեն հետաքրքրում մեր խորհուրդներն ու մեկնաբանությունները, երբեմն էլ դրանք դանակի պես սուր են»,- ասում է նա։

Իրավապաշտպանը նշում է, որ ի տարբերություն ԿԽՄԿ-ի, երկրի իր գործընկերների համար շատ ավելի դժվար է դիմակայել անհիմն մեղադրանքներին, և այդ պատճառով նրանք կողքից հետևում են գործընթացին։

Արդարադատության և բանտարկյալների վիճակի հետ կապված խնդիրներ

Վերջերս BBC-ին տված հարցազրույցում ադրբեջանցի մեկ այլ իրավապաշտպան և քաղաքական էմիգրանտ Արիֆ Յունուսն ասել է, որ անջատողականների թեմայով ադրբեջանցի իրավապաշտպանները հաճախ վախենում են ոչ միայն պետությունից, այլև հասարակական կարծիքից, և այդ պատճառով. նրանք չէին ցանկանում պաշտպանել, օրինակ, թալիշ անջատողականներին։ Դա տեղի է ունեցել նույնիսկ այն դեպքերում, երբ միջազգային իրավապաշտպաններն ահազանգել են։

Ադրբեջանում արդարադատության հետ կապված խնդիրներն արդեն երկար տարիներ նկատել են միջազգային կազմակերպությունները։ Երբ ոտնահարվում են ադրբեջանցիների իրավունքները, հասարակությունը հավատում է դրան և նույնիսկ քննարկում: Բայց դա տեղի չի ունենում հայկական իրավունքների թեմայով։

Օրինակ, ամռանը Բաքվում հասարակությունը վրդովվեց, երբ լրագրողները ցուցադրեցին կադրեր լեռնային Սոյուդլու գյուղից, որը ոստիկանները շրջափակման մեջ էին պահել տեղի ֆերմերների բնապահպանական բողոքից հետո:

Միևնույն ժամանակ, Ղարաբաղի շրջափակում կար, բայց դրան չհավատացին ոչ ադրբեջանական ընդդիմությունը, ոչ իրավապաշտպանները (գոնե հրապարակավ)։

Տեղի ակտիվիստները պարբերաբար ստեղծում են քաղբանտարկյալների ցուցակներ, որոնք պարունակում են հարյուրից ավելի անուն, իսկ իրավապաշտպաններից ոմանք իրենք են եղել բանտում։ Նրանք բացահայտել են բանտարկյալների խոշտանգումների և սպանությունների բազմաթիվ դեպքեր։ Բայց ոչ հայերին։

Միջազգային իրավապաշտպան Human Rights Watch կազմակերպությունը, պատերազմից 4 ամիս անց, գրել է, թե ինչպես են խոշտանգել հայ գերիներին Ադրբեջանում և կոչ արել երկրի իշխանություններին ուսումնասիրել այդ դեպքերը։

BBC-ն նաև հետաքննել է հայ ռազմագերիների սպանությունը ուղղակիորեն պատերազմի ժամանակ և դրան հաջորդած երկու երկրների սահմանին տեղի ունեցած բախումների ժամանակ:

Այսօր ադրբեջանական բանտերում հայ զինվորների առողջական վիճակը վերահսկվում է միայն Կարմիր խաչի միջազգային կոմիտեի կողմից։ ԿԽՄԿ-ն BBC-ին ասել է, որ այս դիտարկումների արդյունքները և նրանց առաջարկությունները, իրենց սեփական ընթացակարգի համաձայն, կարող են փոխանցվել միայն կալանավորած կողմի, այսինքն Ադրբեջանի իշխանություններին:

BBC-ն փորձել է զրուցել Ադրբեջանում դատված հայ զինվորների փաստաբանների հետ։ Սակայն հրապարակման պահին ինը փաստաբաններից ոչ մեկի հետ կապ հաստատել չի հաջողվել:

Նիդեռլանդներում բնակվող Արիֆ և Լեյլա Յունուսները այն քիչ ադրբեջանցի իրավապաշտպաններից են, որոնք հետևում են Ադրբեջանում հայ զինվորների դատավարություններին։

Նրանց խոսքով՝ ռազմագերիների դատավարություններն ընթանում են խախտումներով։ Մասնավորապես, բանտարկյալները հնարավորություն չունեն կապ հաստատել հարազատների հետ, իսկ դատավարություններն անցնում են դռնփակ, և լրագրողները չեն կարողանում պարզել, թե ինչ է կատարվում դատարանի դահլիճում։

Միևնույն ժամանակ ԿԽՄԿ-ն պնդում է, որ պարբերաբար այցելում է հայ կալանավորներին, այդ թվում՝ նրանց ընտանիքների հետ կապ պահպանելու համար։ Նրանք կարող են հաղորդակցվել հեռախոսազանգերի, նամակների և նախապես ձայնագրված տեսանյութերի միջոցով: