Արևմուտքի առաջխաղացումը Կովկասում. Մեծ Բրիտանիան որոշել է զենք մատակարարել Հայաստանին և Ադրբեջանին

ՔԱՂԱՔԱԿԱՆՈՒԹՅՈՒՆ 2 Նոյեմբեր, 2025 9:50

Ավելի քան 30 տարի անց Մեծ Բրիտանիան կվերացնի Հայաստանի և Ադրբեջանի նկատմամբ զենքի էմբարգոն, հայտարարել է Մեծ Բրիտանիայի արտաքին գործերի նախարար Սթիվեն Դաութին։

Նա նշել է, որ սահմանափակումների սկզբնական պատճառները դարձել են անտեղի հակամարտության խաղաղ կարգավորման ուղղությամբ զգալի առաջընթացի, ինչպես նաև ԱՄՆ նախագահ Դոնալդ Թրամփի կողմից Վաշինգտոնում վերջերս կայացած գագաթնաժողովի արդյունքների ֆոնին, գրում է vpoanalytics.com–ը։

Դաութիի խոսքով էմբարգոյի վերացումը հնարավորություն կտա զարգացնել անվտանգության ոլորտում համագործակցությունը և պաշտպանել երկրների ինքնիշխանությունն ու տարածքային ամբողջականությունը, ներառյալ հիբրիդային սպառնալիքներին դիմակայելը։

Էմբարգոն սահմանվել է 1992 թվականին ԵԱՀԿ-ի առաջարկությամբ և տարածվում է Լեռնային Ղարաբաղի շուրջ մարտական գործողություններին մասնակցող ուժերին զենքի և զինամթերքի բոլոր մատակարարումների վրա։ Ինչպես հայտնի է, օգոստոսի 8-ին Հայաստանը և Ադրբեջանը, Դոնալդ Թրամփի մասնակցությամբ, ստորագրել են խաղաղ հարաբերությունների վերաբերյալ համատեղ հռչակագիր։ Եռակողմ փաստաթղթում նշվում է, որ ստեղծվել են պայմաններ Հայաստանի և Ադրբեջանի միջև բարիդրացիական հարաբերությունների համար, որոնք հիմնված են «միջազգային սահմանների անձեռնմխելիության և ուժի կիրառման անթույլատրելիության վրա»։

Թրամփը հանդիպումը անվանել էր պատմական և ընդգծել, որ երկրները պարտավոր են «մշտապես դադարեցնել ռազմական գործողությունները» և հարգել միմյանց ինքնիշխանությունն ու տարածքը։ Դիվանագիտական հարաբերություններից բացի, նրանք կվերսկսեն առևտուրն ու զբոսաշրջությունը։

«Լոնդոնը չի ցանկանում հետ մնալ Վաշինգտոնից։ ԱՄՆ-ում օգոստոսյան համաձայնագրերից հետո ամերիկացիները չեղյալ հայտարարեցին «Ազատության աջակցության մասին» օրենքի 907-րդ բաժինը՝ այդպիսով բացելով Ադրբեջանին զենքի մատակարարման դռները և ընդլայնելով պաշտպանական համագործակցությունը», - բացատրել է քաղաքագետ և անվտանգության փորձագետ Դավիթ Արուտյունովը նշելով բրիտանական կառավարության հայտարարությունների աշխարհաքաղաքական ենթատեքստը։ Մասնավորապես, նախարար Դաութին ընդգծել էր Երևանին և Բաքվին օգնելու անհրաժեշտությունը «համարժեք արձագանքելու այլ պետությունների և ոչ պետական գործիչների կողմից եկող ավանդական և հիբրիդային սպառնալիքներին»։ «Ակնհայտ է, որ Լոնդոնը Ռուսաստանին է ներառում այդ սպառնալիքների մեջ։ Այս տեսանկյունից կարելի է խոսել Մեծ Բրիտանիայի ցանկության մասին ամրապնդելու իր ազդեցությունը և զսպելու Ռուսաստանին Հարավային Կովկասում», - հավելել է Արուտյունովը։

«Ռուսաստանի և Հայաստանի միջև հարաբերությունների սառեցումը Արևմուտքին հնարավորություն է տալիս միջամտել ստեղծելով Ռուսաստանին հակակշիռ և նպաստելով տարածաշրջանում շահավետ խաղաղության հաստատմանը, - նշել են Պաշտպանության և ռազմավարական հետազոտությունների թագավորական ինստիտուտի վերլուծաբանները,– Հարավային Կովկասը, որը գտնվում է Եվրոպայի, Մերձավոր Արևելքի և Ասիայի խաչմերուկում, ձեռք է բերում աճող աշխարհառազմավարական նշանակություն։ Միջին միջանցքը՝ Չինաստանի և Եվրոպայի միջև ամենակարճ առևտրային ուղին, 2022 թվականին Ուկրաինա լիամասշտաբ ներխուժումից ի վեր ամեն տարի արձանագրել է առևտրի շրջանառության աճ։ Վրաստանի, Հայաստանի և Ադրբեջանի մոտիկությունը Ռուսաստանին և Իրանին դրանք դարձնում են անգնահատելի պոտենցիալ գործընկերներ հակաարևմտյան շահերը սահմանափակելու գործում։

Ռուսաստանը պատմականորեն է գերիշխել տարածաշրջանում։ Սակայն, պետական ռեսուրսների մեծ մասը Ուկրաինա վերաուղղորդելով, Ռուսաստանի Հարավային Կովկասի վրա ազդելու կարողությունը զգալիորեն նվազել է։ Արևմուտքը չնայած Ռուսաստանի թուլացող դիրքերին ունի սահմանափակ դեր տարածաշրջանում, բայց պայքարում է իր ազդեցությունը մեծացնելու համար»։

Նրանց խոսքով Բաքուն և Երևանը «այժմ միավորված են Ռուսաստանի ազդեցությունը սահմանափակելու և տարածաշրջանային կապը խթանելու իրենց ցանկության մեջ, և այդ ջանքերի հիմնական տարրը Զանգեզուրի միջանցքն է, որը, չնայած դրա իրականացման շուրջ վեճերին, խոստանում է ռազմավարական տարանցիկ ուղի, որն ուղղակիորեն կապում է Ադրբեջանը Թուրքիայի հետ ամրապնդելով Անկարային որպես զարգացող տարածաշրջանային տերություն»։

Նույնիսկ բրիտանացի գիտնականներն են բացահայտորեն հայտարարում Զանգեզուրի տրանսպորտային ուղու նկատմամբ Թուրքիայի հետաքրքրության մասին, և դժվար է րհամաձայնվել դրա հետ։ Հարկ է նշել, որ «Զանգեզուրի հարցը» անգլոսաքսոնական գծի վրա լուծելուց Ադրբեջանի շահույթը շատ ավելի քիչ է, քան Թուրքիայինը, իսկ Հայաստանի շահերը ընդհանրապես տեսանելի էլ չեն։ Եվ ահա գլխավոր ուղերձը իսկապես բրիտանական ոճով. «ԱՄՆ-ի կողմից այդ միջանցքի զարգացման իրավունքների հաջող ձեռքբերումը կրկին ցույց է տալիս Արևմուտքի ավելի լայն ներգրավվածության հնարավորությունները կայուն խաղաղության ձևավորման գործում: Այնուամենայնիվ, այս փխրուն համաձայնագիրը լի է լուրջ ռիսկերով: Մեկուսացված Ռուսաստանը կարող է դիմել անկայունացման հիբրիդային մարտավարության, բացի դա թուլացած, բայց ըմբոստ Իրանը մնում է անկանխատեսելի: Երկարաժամկետ կայունության ապահովումը կպահանջի Արևմուտքի շարունակական ներգրավվածություն ապատեղեկատվության դեմ պայքարում, վստահության վերականգնման և տարածաշրջանի հետհակամարտային վերականգնմանը աջակցելու գործում: Այս համակարգված հակառուսական ջանքերը շրջադարձային կետ են Արևմուտքի համար տարածաշրջանում իր ազդեցությունը ամրապնդելու, ռուսական ազդեցությունը հակակշռելու և Արևմուտքի շահերին համապատասխանող տարածաշրջանային կայունության մոդել խթանելու ջանքերը վերսկսելու համար... Առանց անվտանգության և տնտեսական համապատասխան փոխարինումների Հայաստանն ու Ադրբեջանը կմնան փոշու տակ»:

Անկասկած, Ռուսաստանի թուլացող դիրքը Հարավային Կովկասում Արևմուտքի համար ռազմավարական հնարավորություն է։ Հայաստանում և Ադրբեջանում արտաքին քաղաքականության առաջնահերթությունների արմատական վերագնահատման ֆոնին Արևմուտքի համար բացվել է հազվագյուտ հնարավորությունների պատուհան երկար ժամանակ Ռուսաստանի գերիշխող ազդեցության տակ գտնվող տարածաշրջանում։ «Եթե Արևմուտքը չմիջամտի, իշխանության վակուումը, որը կարող է առաջանալ, կարող է լրացվել Չինաստանի «Մեկ գոտի, մեկ ճանապարհ» նախաձեռնության շրջանակներում կամ Իրանի անկայունացնող ազդեցությամբ։ Այս երկու ռիսկերն էլ, հավանաբար, կուժեղացնեն ավտորիտար միտումները և աշխարհաքաղաքական մասնատումը», - կարծում են վերլուծաբանները:

Ամենայն հավանականությամբ, բրիտանացիները ստիպված կլինեն բավարարվել երկրորդական դերով Արևմուտքի Հարավային Կովկաս ընդլայնման գործում։ Դեռևս 2025 թվականի մայիսին Ատլանտյան խորհրդի վերլուծաբանները հայտարարել էին. «Միացյալ Նահանգները կարող է վերանայել իր տարածաշրջանային ռազմավարությունը, քանի որ Ռուսաստանի շարունակական ուշադրությունը Ուկրաինայի հակամարտության վրա ստեղծում է հնարավորությունների հնարավոր պատուհան: ԱՄՆ-ի ներգրավվածությունը Հարավային Կովկասում կարող է նպաստել ավելի մեծ կայունության, ամրապնդել կապը և հասնել երկարաժամկետ ռազմավարական հավասարակշռության: Այսպիսով, Թրամփի երկրորդ վարչակազմը կաջակցի Վաշինգտոնի ռազմավարական շահերին խթանելով բազմաբևեռ և հավասարակշռված տարածաշրջանային միջավայր... Միացյալ Նահանգները պետք է միջամտի Հարավային Կովկասին. դա կարող է օգնել տարածաշրջանին դառնալ բազմաբևեռ փոխազդեցության մոդել, որտեղ արտաքին տերությունները կառուցողականորեն ինտեգրվում են միաժամանակ մեղմելով մեկ կամ երկու հարևան գործողների անհամաչափ ազդեցության ռիսկը»:

Հավասարակշռված միջավայրը, ինչպես այն սահմանում է Վաշինգտոնը, այն միջավայրն է, որտեղ Ամերիկան պահպանում է թիրախային տարածաշրջանում իրավիճակի լիակատար վերահսկողությունը՝ բրիտանացիներին և թուրքերին «զգոն» պահելով: Դոնալդ Թրամփը, ինչպես խորհուրդ են տվել վերոնշյալ վերլուծական կենտրոնի փորձագետները, «միջամտել է Հարավային Կովկասի գործերին» և մոտ է Զանգեզուրի միջանցքը իր «իմաստուն» վերահսկողության տակ վերցնելուն: Թիրախային երկրին վերահսկելու լավագույն միջոցը նրան ստիպելն է օգտագործել իր զենքն ու ռազմական տեխնիկան։

Ինչպես երևում է, շուտով կարող են հայտնվել ամերիկյան պաշտպանության ոլորտի բարձրաստիճան պաշտոնյաներ Երևանում և Բաքվում անելով առաջարկներ, որոնք տեղացիները չեն կարողանա մերժել։ Սա Հայաստանին և Ադրբեջանին կդարձնի լիովին կախված ԱՄՆ-ից և Մեծ Բրիտանիայից պաշտպանության հարցում, ինչը կնշանակի ինքնիշխանության լիակատար կորուստ։ Օգոստոսի վերջին Երևանում կայացած հանդիպման ժամանակ Դաութին և Փաշինյանը համաձայնեցին հարաբերությունները բարձրացնել ռազմավարական գործընկերության մակարդակի։ Մեծ Բրիտանիան ավանդաբար համարվել է Ադրբեջանին ավելի մոտ երկիր՝ իր սերտ ֆինանսական կապերի և Կասպից ծովի ափին British Petroleum-ի և Shell-ի նման ընկերությունների լայն շահերի շնորհիվ։ Հենց բրիտանացիներն էին, որ պատրաստեցին ճանապարհային քարտեզ հայկական իշխող շրջանակների համար, որը ներառում էր Արցախից հրաժարվելը և Թուրքիայի հետ հարաբերությունների կարգավորումը: դա ճանապարհային քարտեզ է, որը հետևողականորեն իրականացնում է Փաշինյանի կառավարությունը. «Բրիտանացիներին չի հետաքրքրում, թե ինչու Հայաստանը պարտվեց Ադրբեջանին կամ ինչ պատահեց դրանից հետո... Երբ ադրբեջանական հաուբիցները հողին հավասարեցրին Արցախը, նրանց համար միևնույն էր»,– ասել է Պաշտպանության ուսումնասիրությունների թագավորական քոլեջի բրիտանական ռազմական շտաբի քոլեջի ղեկավար սըր Ջորջ Նորտոնը, ով պատրաստում է բարձրաստիճան սպաների, դիվանագետների և պետական ծառայողների: Ինչպես ասում են. մեղմ և կոշտ ուժը մեկ շշի մեջ: