Ծանոթ ու միարժամանակ անհայտ…Սիրամարգ գահ

Սիրամարգ գահը  Մեծ մոնղոլների ոսկե գահն է, որը 1739 թվականին է պարսից Նադիր շահի կողմից դուրս բերվել Հնդկաստանից և հետագայում ոչնչացվել:

Սիրամարգ գահը ստեղծվել է 17-րդ դարում Մոնղոլների կայսրության փադիշահ Շահ Ջահանի համար։ 1635 թվականի մարտի 12-ին, Ամանորի տոնակատարությունների ժամանակ, ավարտված գահը կանգնեցվել է Ագրայի ստորին բակի հարավային պատին: Շահ Ջահանն այնտեղ նստել է մինչև 1648 թվականի մարտի վերջը, երբ կայսերական արքունիքը տեղափոխվել է Դելլի։ Այնտեղ գահը տեղադրվել է Կարմիր բերդի մասնավոր հանդիպումների սրահում (Դիվան-ի Խաս): Հաջորդ կայսրը՝ Աուրանգզեբը (1658-1707), նույնպես օգտագործել է Սիրամարգ գահը որպես շքեղության, հարստության և իր իշխանության ուժի խորհրդանիշ։ Եվրոպացիների, մասնավորապես՝ Տավերնիեի, բնութագրումներով դա աշխարհի ամենաշքեղ գահն է եղել։ Հպատակները մոտեցել են դրան արծաթե աստիճաններով։ Գահի ոտքերը եղել են ոսկեգույն և զարդարված գոհարներով։ Հետևում բարձրացել են սիրամարգի երկու ոսկուց պատրաստված պոչեր՝ զարդարված էմալով ադամանդներով ու սուտակներով։ Սակայն մոնղոլական գեղանկարչության նմուշները վկայում են, որ ի տարբերություն Տավերնիեի նկարագրության, մոնղոլական գահը (թախտ) մեջք չի ունեցել, դրա փոխարեն եղել է բարձ (մութակ)։ Թանկարժեք քարերից պատրաստված սիրամարգերը, դատելով Շահ Ջահանի նկարիչների թողած մանրանկարներից, զարդարել են հովանոցը։

Սիրամարգ գահը (Tkht-e Taus) ստեղծվել է յոթ տարի։ Գահի մեջ տեղադրված թանկարժեք քարերից են եղել մարգարիտները, զմրուխտները, սուտակները, սպինելները, շափյուղաները և ադամանդները: Այդ քարերը նման են եղել սիրամարգի բազմագույն փետուրների՝ շրջապատված զարդանախշերով։ Սիրամարգ գահի ամենանշանավոր քարերն են եղել Շահ-Աքբար ադամանդը, Մեծ Մոնղոլ ադամանդը, Թիմուրի սուտակը, Մեծ Պլանշետ ադամանդը և Շահ ադամանդը: 1739 թվականին Նադիր շահի կողմից Դելիի գրավումից հետո գահը տարվել է Պարսկաստան, որտեղից ոսկի և թանկարժեք քարեր են հանվել, որոնց մի մասն օգտագործվել է Խաջար Ֆեթհ Ալի Շահի (1797-1834) գահը ստեղծելու համար։ Նադիր շահի մահից հետո գահը ապամոնտաժվել է, և դրա շատ մանրամասներ կորել են։ Քաջարների դինաստիան, որն Իրանում իշխանության է անցել Աֆշարիդներից հետո վերստեղծել է գահը մի քանի տարբերակներով։ Սիրամարգ գահի բոլոր տարբերակները, որոնք պահպանվել են մինչ օրս, պահվում են Թեհրանի գանձերի թանգարանում: Ներկայում գոյություն ունեցող «սիրամարգ գահերից» ամենաշքեղը պատրաստվել է 1812 թվականին Ֆեթհ Ալի շահի պատվերով։ Այն բանից հետո, երբ Մոնղոլների կայսրությունը զրկվել է իր ամենափայլուն խորհրդանիշներից մեկից, այնտեղ ստեղծվել է Սիրամարգ գահի ավելի էժան, ոճավորված պատճենը, որի վրա նստել են պետության անկման ժամանակ իրենց իշխանությունը կորցրած փադիշահները:

Դելիի կողոպուտի ժամանակ Նադիր Շահը Իրան է բերել ոչ միայն Սիրամարգ գահը, այլ նաև սիրամարգի ատրիբուտներով թանկարժեք բազմոցը։ Պարսկաստանում գահը տեսած անանուն գործակալը Սպահանում Ռուսաստանի հյուպատոս Կադուշկինին հայտնել է, որ նման առասպելական հարստությունը խելագարվելու պատճառ է: Սիրամարգ գահը ինքնին կշռել է երկու տոննա մաքուր ոսկուց մի փոքր պակաս: Միայն ոսկու մեջ տեղադրված ռուբինները, զմրուխտները և ադամանդները դուրս են բերվել 21 ուղտերի վրա դրված և կշռել են ավելի քան հինգ տոննա, մանր ադամանդները մինչև կես տոննա, իսկ մարգարիտներն ընդհանրապես չեն հաշվվել։ Հետո պարսից տիրակալը քրդերի հետ կռիվների ժամանակ կորցրել է իր բազմոցը։ Վերջինս, ամենայն հավանականությամբ, առանձնացրել է գահից և վաճառել մասերի բաժանվելով:

Նյութը հրապարակման պատրաստեց Կամո Խաչիկյանը

www.1or.am