Գինի, կինո ու չքավորություն. ինչպես է Հայաստանը սողում դեպի Արևմուտք
ՎԵՐԼՈՒԾՈՒԹՅՈՒՆՆԵՐ
Alternatio.org-ը գրում է, որ 2023 թվականի մայիսին հայտնի դարձավ, որ «Արարատ» «հայկական» գործարանը որոշել է արգելափակել իր կոնյակի մատակարարումը ռուսական շուկա։
Ինչպես ասում են «լուրը հրաշալի է ամեն ինչով»։ Դա է Հայաստանի իշխող վարչակարգի ախտորոշումը, դա է ժամանակակից հայկական քաղաքական գենետիկայի առանձնահատկությունը և Ռուսաստանի հետ առևտրային հարաբերությունների վճիռը, որը տարեցտարի համակարգված և հետևողականորեն միակողմանիորեն ոչնչացվում է։ Եվ ամենակարևորը, Արարատի գործարանի պատմությունն ինքնին սկզբունքորեն անսովոր ցուցիչ է։
Համբուրգյան հաշվի համաձայն «Արարատի» դեմարշին հոտընկայս ծափահարում են Կիզլյարի, Դերբենտի, Պրասկովեյայի կամ Նովոկուբանի շրջանի կոնյակ արտադրողները։ Եվ այդ առիթով արցունք կթափեն միայն մանրածախ առևտրով զբաղվողները կամ այն նոստալգիկ երկրպագուները, ովքեր, սակայն, կոնյակից ավելի լավ չեն հասկանում, քան քաղաքականությունից։
Նախ, Արարատի գործարանը պայմանականորեն կարելի է անվանել «հայկական», քանի որ 1998 թվականին գործարանը, և միաժամանակ բրենդը, ծիծաղելի 28 մլն դոլարով գնվվել էր ֆրանսիական Pernod Ricard ընկերության կողմից։ Իհարկե, եղել են չհամաձայնողներ, որոնց զայրացրել էր ոչ միայն բուն սեփականաշնորհումը, այլ նաև լեգենդար գործարանը ֆրանսիացիների հանձնելը։ Բայց շահագրգիռ քաղաքացիներն արագորեն բացատրեցին «մոլորվածներին», որ ֆրանսիացիները պարտավորվել են պահպանել ապրանքանիշը, ավելացնել արտադրության ծավալները, խաղող գնել միայն տեղական ֆերմերներից, բացել նոր շուկաներ, մարել պարտքերը և այլն: Մի խոսքով գործարանը վաճառվեց:
Հատկանշական է այն, որ Արարատ լեռը նույնպես Հայաստանին չի պատկանում, իսկ այժմ չկա նաև համանուն բրենդը։
Ի՞նչն էր այս որոշման մեջ ավելի շատ: Օբյեկտիվ ոչ այլընտրանքային անհրաժեշտությու՞նը, թե՞ այն «ինտուրիստիզմ»-ը, որ արևմուտքում արևն ավելի պայծառ է, իսկ խոտն ավելի կանաչ։ Դժվար է միանշանակ ասել: Սակայն վաճառքից անմիջապես հետո ֆրանսիացիները ձեռնամուխ եղան հայկական կոնյակը «Հայկական կոնյակի» վերանվանելուն՝ իբր նոր հաճախորդներ գրավելու նպատակով։ Եվ առաջ ...բայց խոստացված «նոր շուկաները» չստացվեցին՝ գրեթե ամբողջը գնում էր հետխորհրդային տարածք։ Դժվար է ակնկալել, որ ինչ-որ Ժան հանկարծակի դառնա «հայկական կոնյակի» սիրահար։
Իսկ հիմա ավելի հետաքրքիր է: Ռուսական շուկան կամավոր լքելն ավելի շատ նման է գլխին կրակոցի, քանի որ չնայած եվրոպական երջանկության նախկին խոստումներին, արտադրության 80 տոկոսը գնում էր ... Ռուսաստան։ Ի՞նչ է դա նշանակում տեղի բնակչության համար: Գնվող հումքի ծավալի հասկանալի նվազում. մի թե՞ Pernod Ricard-ի գործարարները խելագարվե՞լ են։ Ոչ, պարզապես նման մեծ հոլդինգի համար, որը տիրապետում է Chivas Regal-ի, Martell-ի, Jameson-ի և Ballantine’s-ի նման բրենդերի, Արարատը փոքր արտել է, և ավելի լավ է սնանկացնել այն, քան դեմ գնալ արևմտյան ռուսաֆոբ քաղաքական հիմնական հոսքին: Եվ դա խորհրդանշական է, քանի որ նույն մոտեցումը կիրառվում է ողջ Հայաստանի նկատմամբ։
До свидания, наш мишка!
Չնայած, մեղմ ասած, համեստ տնտեսությանը, «հայկական մայդանից» անմիջապես հետո՝ 2018 թվականին, Երևանը սկսեց դուրս մղել ռուսական բիզնեսը Հայաստանից։ Եվ պետք է նշել, որ դա ոչ թե ամբողջությամբ էթնիկ, այլ պետական-ռազմավարական բնույթի էր, քանի որ փորձում էին թթվածինը փակել ոչ միայն ռուս խոշոր խաղացողների, այլ նաև Ռուսաստանի քաղաքացիություն ունեցող այն հայերի համար, որոնք որոշակի ակտիվներ ունեին հայրենիքում։
Հայկական մայդանից բառացիորեն մի քանի ամիս անց կոռուպցիայի դեմ պայքարի շրջանակներում (առանց նման «կռվի» ոչ մի մայդան չի կարող լինել), հարկային ստուգումներով խուզարկեցին «Գազպրոմ Արմենիան» և «Հարավկովկասյան երկաթուղին»։ Ի դեպ, Դրանք Հայաստանի խոշորագույն հարկատուներից են։
Հարկ է նշել, որ նման սկանդալներն իրենց աջակցությունն են գտել «հասարակության» կողմնակալ խմբերի մոտ։ «Գաղափարապես ճիշտ» երիտասարդների հակառուսական կարգախոսներով նախապես պատրաստված հանրահավաքները սկսեցին ցնցել Հայաստանը։ Միաժամանակ Փաշինյանն այնքան էր վրդովված, որ բացահայտ կոչ արեց «օլիգարխներին մայթերին պառկեցնել»։ Եվ դա կարծես սուրբ բան էր։ Բայց դա արվում էր բացառապես պոպուլիստական նպատակներով, և դրա իրականացումն ընդհանուր առմամբ նման էր հիստերիկ նոպայի կամ ռեյդերային գրոհի: Որևէ համակարգի մասին խոսք չկար։
Ռուսական «Տրոյկա Դիալոգ» ներդրումային ընկերության հիմնադիր և բարերար Ռուբեն Վարդանյանը և «Տաշիր» ընկերությունների խմբի սեփականատեր Սամվել Կարապետյանը ևս ընկել էին Փաշինյանի աչքի տակ։ Երկուսն էլ Հայաստանում խոշոր ներդրողներ էին։
Իհարկե, ոչ Վարդանյանին, ոչ Կարապետյանին անմեղ գառնուկ չի կարելի համարել և, իհարկե, նպատակ չկա նրանց պաշտպանել։ Սակայն Հայաստանի տնտեսական իրավիճակը պահանջում էր համակարգված մոտեցում, այլ ոչ թե հեծելազոր։
Իսկ ի՞նչ ստացվեց: Փաշինյանի դեմագոգիկ խիզախությունը, ով ձգտում էր արագորեն ցույց տալ իր պայծառ ապագան և իր գործունեության հաջող արդյունքները, ի վերջո վախեցրեց ձեռներեցներին։ Ներդրողները, նայելով նորաթուխ վարչապետի ագրեսիվ քաղաքականությանը, այլևս ցանկություն չունեցան փող ուղարկել Հայաստան։ Նախ նրանք վստահ չէին, որ նման անկայուն իրավիճակում հնարավոր է գոնե փոխհատուցել ներդրումները։ Երկրորդ հերթին նրանք վախենում էին, որ իրենց ևս կարող են տեղավորել խցում, այսպես ասած, հարմարության համար, որ միշտ ձեռքի տակ լինեն: Երրորդ հերթին ամենևին էլ փաստ չէ, որ Փաշինյանի բարեփոխիչները հոգու պարզության պատճառով տեր կկանգնեն այս կամ այն ներդրողին։
Իհարկե, քաղաքական ինտրիգները, պոպուլիստական մենամարտերն ու փողոցային սկանդալները զվարճալի են, բայց եկեք նայենք Փաշինյանի ձեռքից փլուզված տնտեսության չոր թվերին։
Ըստ տնտեսական ակտիվության ցուցանիշների Հայաստանի տնտեսության համար 2018 թվականը բավականին հաջող և հեռանկարային էր սկսվել։ Հունվարին ակտիվությունն աճել էր 11 տոկոսով։ Բայց սեպտեմբերին, երբ Փաշինյանը վերջապես հաստատվեց պալատում, աճը պարզապես կանգ առավ և շուտով ցույց տվեց, ինչպես փորձառու տնտեսագետներն են սիրում ասել, բացասական աճ։ Մոտավորապես նույն պատկերն է եղել շատերի համար սուրբ համախառն ներքին արդյունքի ցուցանիշի դեպքում։ 2018 թվականին այն գրեթե տասը տոկոսից նվազել է հասնելով 2,7-ի, այսինքն չորս անգամ։ Իհարկե, արտաքին առևտուրը ևս փլուզվեց, դրա աճը մեկ տարուց պակաս ժամանակահատվածում նույնքան ընկավ՝ չորս անգամ։
Իհարկե, ցանկացած քաղաքական ճգնաժամ բացասաբար է անդրադառնում նույնիսկ ամենազարգացած պետության տնտեսության վրա։ Եվ կապ չունի, թե որքան ադեկվատ քաղաքական գործիչներ են գալիս իշխանության։ Սակայն Փաշինյանի դեպքում այդ եզակի անձնավորությունը կարողացավ իր քաղաքականացված «վհուկների որսով» արհեստականորեն ուժեղացնել անխուսափելի հետևանքները։
Բացի այդ, ժողովրդագրական գործոնը ևս հարվածեց տնտեսությանը։ Գաղտնիք չէ, որ Հայաստանից դուրս շատ ավելի հայեր են ապրում, քան բուն երկրում։ Իսկ 2018-ի ցնցումները, համաճարակը և միևնույն ժամանակ Ղարաբաղի ողբերգությունն անխուսափելիորեն հրահրեցին միգրանտների հերթական ալիքը։ Եվ դա կանխատեսելու համար պետք չէր փորձագետ լինել, բայց դա առանձնապես չի հետաքրքրում նորաթուխ իշխանություններին։
Ճշմարտության համար արժե պարզաբանել, որ մինչև 2022-2023 թվականները տնտեսական ցուցանիշները սկսեցին փոխվել դրական ուղղությամբ, բայց դա կարծես կոմատոզ մարդ լիներ, ով, ի ուրախություն իր հարազատների, սկսել է երբեմն ոտքը կծկել: Իսկ որոշ դրական պահեր ավելի շուտ կապված են քաղաքական ակտիվության պայթյունից առաջին ցնցման նահանջի հետ, պատժամիջոցների հետ, որոնք ստիպեցին ռուսներին փոխել տուրիստական երթուղիները, ինչպես նաև ազդեցին այսպես կոչված ռելոկանտները, այսինքն «սեպտեմբերիստները», ովքեր միանգամից ներխուժեցին Վերին Լարս։
Տնտեսագետ, պրոֆեսոր և ԱԳ նախարարի նախկին խորհրդական Թաթուլ Նորայրովիչ Մանասերյանը չափազանց կոշտ է արտահայտվել 2022 թվականի Հայաստանի բնակչության և տնտեսության վիճակի մասին. «Մինչև տարեվերջ աղքատության մակարդակը կհասնի 42 տոկոսի։ Սարսափելի է։ Մարդիկ քնում են մերկ գետնի վրա։ Հայաստանում ամեն երկրորդ մարդն աղքատ է… Բյուջեն կարելի էր գովաբանել, եթե այն խթաներ զբաղվածությունը, կրճատեր գործազրկությունը, պատրաստեր որակյալ կադրեր տնտեսության համար…»:
Այս համատեքստում Հայաստանի դիրքորոշումը կարծես թե մի արատավոր շրջան է։ Բնակչության նվազումը և որակյալ կադրերի բացակայությունը տնտեսական դեպրեսիայի ամենախոր պատճառներից են։ Ընդ որում, բնակչությունն ինքը, իրական սովի սպառնալիքի պատճառով, պարզապես փախչում է երկրից՝ թեկուզ սեզոնային աշխատանքի, թեկուզ ցմահ։
Իսկ ի՞նչ է անում Փաշինյանն ու իր թիմը. շարունակում է երկիրը Ռուսաստանից շեղելու ռազմավարությունը, եթե, իհարկե, մնա մի բան, որը կարել է շեղել…
Նիկոլ Փաշինյանին հաճախ անվանում են Սորոսի խամաճիկ, և դա հիմք ունի: Իհարկե, Երևանի մութ նկուղներում ոչ ոք անհանգիստ ծեր գլոբալիստից կանխիկ վճարելով գաղտնի հրահանգներ չի տվել Փաշինյանին։ Ավաղ, ամեն ինչ շատ ավելի վատ է։
Սորոսի հիմնադրամը («Բաց հասարակության հիմնադրամը») Հայաստան է մուտք գործել 1997 թվականին: Քաղաքացիական հասարակություն կառուցելու հին բարի քողի ներքո Հիմնադրամն ակտիվորեն սկսել է մուտք գործել կրթական համակարգ դրամաշնորհներ բաժանելով «ճիշտ» և «խոստումնալից» քաղաքացիներին, ընդլայնում է ընթացել նաև մեդիա ուղղությամբ, օրինակ լրագրողների «Ասպարեզ» ակումբը։
Սորոսը քսան տարի հազարավոր Փաշինյանների է դաստիարակել, վճարել ու հանձնել ժողովրդին։ Հետևաբար, հենց Երևանը 2018-ին ցնցվեց, Հիմնադրամը բավականին բացահայտ և առանց վարանելու բառացիորեն ներխուժեց ներքաղաքական գործընթաց։ Սորոսի գրասենյակի հայաստանյան մասնաճյուղի խոսնակ Լարիսա Մինասյանն ասել է. «Հեղափոխության հենց սկզբից հիմնադրամն աջակցել է փոփոխությունների գործընթացին…»:
Զարմանալի չէ, որ հիմնադրամի կողմից սնվող ուսանողներն ու լրատվամիջոցները 2018-ին միաձայն դուրս եկան փողոց և իրենց «ֆի»-ն հայտնեցին գործող իշխանությանը։ Դե, հեղաշրջումից հետո էլ այդ փնջի նշանակալից կերպարները հաջողությամբ ներդրվեցին իշխանության մեջ: Վերոնշյալ Լարիսա Մինասյանին նույնիսկ ստվերային նախարար են անվանում։
Եվ, ի դեպ, Սորոսը հեռու է Հայաստանում միակ խաղացողը լինելուց, ով իր կողմնակիցներին առաջ է մղում իշխանության: Կարևոր է հենց նման հնարավորության փաստը։ Ըստ «Պետությունների միջազգային ինստիտուտի» 2018 թվականի տարվա զեկույցի, այն ժամանակ Հայաստանում գործում էին մոտ 350 հասարակական կազմակերպություններ, ինչպես նաև արևմտյան տարբեր կրոնական աղանդներ։ Ծիծաղելի է, բայց Փաշինյանի վերելքը ողջունեցին նաև հայ ԼԳԲՏ-ները, որոնք վաղուց քաղաքականության լծակ են, և այդ լծակը միշտ ձգվում է արևմուտքի ձեռքով։
Նիկոլ Փաշինյանը վերջին շրջանում ընդամենը քաղաքական տարաբնույթ ելույթների ագրեգատոր է։ Իհարկե, Ղարաբաղը որպես Ադրբեջանի տարածք ճանաչելու ֆոնին նրա մնացած բոլոր չարաճճիություններն ինչ-որ չափով չեն երևում, բայց դրանք պակաս նշանակալից չեն, քան տարածքների հանձնումը։
Օրինակ 2023 թվականի հուլիսի վերջին Մոսկվայում կայացած բանակցություններից գրեթե անմիջապես հետո եռակողմ հանդիպման ժամանակ Երևանից մարդասիրական բեռ ուղարկվեց Ղարաբաղ։ Սակայն ադրբեջանական զորքերը Լաչինի միջանցքում արգելափակեցին այդ բեռը համարելով այն Բաքվի համար անհամապատասխան: Ռուս խաղաղապահները չկարողացան միջամտել, քանի որ ֆորմալ առումով զինադադարի պայմանները չեն խախտվել։ Ինչի՞ համար էր այդ պիեսը։ Միգուցե՞ պատասխանը Ռուսաստանի կողմից հումանիտար շարասյունն արգելափակելու անսպասելի մեղադրանքի մեջ է։
Փաշինյանը սկզբունքորեն համակարգված ու սիստեմավորված հակառուսական քաղաքականություն է կառուցում։ Կամ նա առանց որևէ պատճառաբանության հայտարարում է, որ Հայաստանը «Ռուսաստանի դաշնակիցը չէ Ուկրաինայի հետ պատերազմում», կամ ներքաղաքական փլուզման մեղքը բարդում է Մոսկվայի վրա։ Իսկ վերջերս այդ կերպարը, ընդհանուր առմամբ, ձեռնամուխ եղավ պատմական ուսումնասիրությունների. «Ի վերջո, ի՞նչի արդյունք էր 1915 թվականի Հայոց ցեղասպանությունը: Ներքին խնդիրների ծանրության տակ Ռուսաստանը ստիպված եղավ հեռանալ տարածաշրջանից, իսկ հայերը, որոնք հստակ աշխարհաքաղաքական ընտրություն էին կատարել մնացին դեմ առ դեմ Թուրքիայի հետ»։ Փաստացի, Փաշինյանն ակնարկել է Ռուսաստանի մեղքը հայ ժողովրդի ցեղասպանության մեջ: Իսկ ավերածությունների ու մեդիա լուսաբանման առումով վիթխարի այդ ուղերձն ուղղված էր դեպի արևմուտք և ներքին շղթա, որպեսզի ժողովրդի մեջ ձևավովեն Փաշինյանին անհրաժեշտ հակառուսական տրամադրությունները։ Բայց ինչու՞ է դա անհրաժեշտ և ինչու՞, չնայած կանոնավոր դեմարշներին, ինչպիսին է Հայաստանին օգնության վերաբերյալ ՀԱՊԿ փաստաթղթերի ստորագրումից հրաժարվելը, Երևանը չի խզում բոլոր կապերը Ռուսաստանի հետ, այդ թվում փակում ռազմակայանը։
Նախ, Փաշինյանը դերասան է, նա նույն կերպարն է, ինչ Զելենսկին, Մայա Սանդուն և Էդգարս Ռինկևիչսը։ Նա կառավարիչ չէ, պետական գործիչ չէ։ Նրա խնդիրն է հողը հերկել, երկիրը պատրաստել այս կամ այն ուղղությամբ «անխուսափելի ու անհույս» շրջադարձին։ Հայաստանի ուղղվածությունը դեպի ինքնասպան արևմտյան կողմն ուղեկցվում է դեմագոգիկ ելույթներով, ֆանֆարներով և պոպուլիզմով։
Երկրորդ հերթին Փաշինյանը ժամանակակից Արևմուտքի մաքուր արտադրանքն է, որտեղ հաղթանակել է տեսարանի հասարակությունը։ Եվ ես անկեղծորեն վստահ եմ, որ Նիկոլին Եվրոպայում գրկաբաց կդիմավորեն։ Ձկնորսը ձկնորս հեռվից է տեսնում: Ավելին, Փաշինյանը Ռուսաստանին Հայաստանից դուրս մղելու իր քաղաքականությունը չափազանց օգտակար է համարում երկրի համար։ Ի վերջո, Ղարաբաղի ադրբեջանական ճանաչումը հենց ուղիղ ճանապարհն է Անդրկովկասից ռուսական զորքերի դուրսբերման համար։
Երրորդ հերթին Փաշինյանը դեռ չի կարող ամբողջությամբ խզել հարաբերությունները Ռուսաստանի հետ։ Տնտեսությունը, ազգամիջյան հարաբերությունները, պատմական ու կրոնական ազգակցական կապերը, և այլն չնայած բոլոր ջանքերին դեռ դժվար է ջնջել։ Բայց Նիկոլը փորձում է, տալիս է պատմության իր մեկնաբանությունը որպես ճշմարտություն։ Բայց այս բոլոր խաղերում բեռը ընկնում է հասարակ աղքատ ժողովրդի վրա, որը, ավաղ, պատանդ է պահվում։ Սա նման է «ֆիլմ»-ի, բայց արդեն առանց գինու ...
Նյութը հրապարակման պատրաստեց Կամո Խաչիկյանը
