Հայաստանի և Ադրբեջանի միջև բանակցությունների պարադոքսը
ՎԵՐԼՈՒԾՈՒԹՅՈՒՆՆԵՐ
Ipg-journal.io-ն գրում է, որ որքան շատ են Հայաստանն ու ադրբեջանը համաձայնվում խաղաղության տեսլականի շուրջ, այնքան մեծանում է ռազմական սրացման հավանականությունը:
2022 թվականի վերջին Հայաստանի և Ադրբեջանի միջև խաղաղության գործընթացի ձախողումից հետո, չնայած հնարավոր խաղաղության մեծ հույսեր կային, բանակցությունները վերսկսվեցին 2023 թվականի մայիսին և հունիսին շնորհիվ ԵՄ-ի և ԱՄՆ-ի համատեղ ջանքերի։ Որոշ փորձագետներ պնդում են, որ դա հետպատերազմյան բանակցությունների «ամենաակտիվ շրջանն է»։ Խաղաղության գործընթացի վերսկսումը դարձել է շատ դինամիկ, և դրա շրջանակներում արդեն տեղի են ունեցել մի շարք հանդիպումներ, որոնք կազմակերպել են ինչպես արևմտյան (ԵՄ/ԱՄՆ), այնպես էլ ռուսական կողմերը: Հակամարտող երկրները արդեն հանդիպել են Վաշինգտոնում, Մոսկվայում, Բրյուսելում, իսկ վերջերս նաև Քիշնևում և Անկարայում։
Լավատեսության վերադարձն ուղեկցվել է համարձակ հայտարարություններով, մասնավորապես ԱՄՆ պետքարտուղար Էնթոնի Բլինկենի կողմից, ով պնդել է, որ «կողմերը մոտ են համաձայնության»։
Խաղաղության գործընթացի վերսկսումը զուգակցվել է Ղարաբաղի վերաբերյալ հայաստանյան դիսկուրսի էվոլյուցիայի ևս մեկ դրվագով. Երևանը պատրաստակամություն է հայտնել քննարկել Ղարաբաղը Ադրբեջանի մաս ճանաչելու հարցը: Այդ էվոլյուցիան ազդել է նաև Բրյուսելի համապատասխան նարրատիվների վրա. ԵՄ առաջնորդ Շառլ Միշելը նշել է, որ 29800 և 86600 քառակուսի կիլոմետրերը համապատասխանաբար Հայաստանի և Ադրբեջանի տարածքների չափերն են։ Հարկ է նշել, որ խորհրդային ժամանակաշրջանի Ադրբեջանի տարածքի վերը նշված թիվը ներառում է նաև Ղարաբաղը։
Այս ամենը մեծացնում է խաղաղության հասնելու լավատեսությունը: Ադրբեջանի կողմից առաջ է քաշված 5 սկզբունք (տարածքային ամբողջականության փոխադարձ ճանաչում, տարածքային պահանջներից փոխադարձ հրաժարում, սպառնալիքների օգտագործումից փոխադարձ հրաժարում, սահմանների սահմանազատում և սահմանագծում, տրանսպորտի և հաղորդակցության բացում), մինչդեռ Հայաստանը առաջարկում է լրացուցիչ սկզբունքներ: Այդ համատեքստում ավելի իրատեսական և հեշտ կլիներ բացել տրանսպորտն ու կապը։
Իրավիճակի հրատապությունը զգալով՝ Ադրբեջանն ակնհայտորեն ցանկանում է որքան հնարավոր է շուտ խաղաղության համաձայնագիր կնքել Հայաստանի հետ և արագ շարունակել Ղարաբաղի վերաինտեգրումը մի քանի պատճառներով։
Բաքուն ձգտում է զարգացնել իր հետպատերազմյան առավելությունը և այն վերածել շոշափելի արդյունքի: Իսկ Ռուսաստանը, որն ավանդաբար ողջ Հարավային Կովկասը համարում է իր հետնաբակը զբաղված է Ուկրաինայի պատերազմով: Անկախ ռուս-ուկրաինական պատերազմի արդյունքներից, կարելի է ակնկալել, որ Ռուսաստանը կվերադառնա տարածաշրջան: Ընդ որում որպես հաղթող նա կարող է ավելի ակտիվորեն ամրապնդել իշխանությունը հետխորհրդային տարածքում։ Անգամ Ռուսաստանի համար ամենավատ սցենարը կարող է նրան ստիպել կենտրոնանալ ավելի խոցելի թիրախների վրա, որպեսի փոխհատուցվեն կորուստները Ուկրաինայում:
Հաշվի առնելով այն հանգամանքը, որ Բաքուն կանխատեսում է Հարավային Կովկասում նոր հակասությունների ի հայտ գալը, նա հրատապ անհրաժեշտություն է զգում ավարտելու իր նորագույն պատմության գլուխը Ղարաբաղի և Հայաստանի առնչությամբ: Առաջիկա տարիներին, անկասկած, Բաքվին անհանգստացնելու է ադրբեջանա-իրանական առճակատումը, որը մեծ հավանականությամբ, կգերիշխի տարածաշրջանային աշխարհաքաղաքականության վրա:
Բացի այդ, ադրբեջանական կողմը ցանկանում է խաղաղության համաձայնության գալ, քանի դեռ Հայաստանը ղեկավարում է Փաշինյանը, ում հետ ավելի հեշտ է գործ ունենալ, և ով, կարծես թե, կարող է ավելի լավ պատրաստել Հայաստանի բնակչությանը բարդ որոշումների և Ադրբեջանի հետ փոխզիջումների։ Բաքվի համար անցանկալի սցենարներից մեկը կարող է լինել Հայաստանում արմատականների գործունեությունը, որը կարող է աշխուժացնել ներքաղաքական իրավիճակը և հանգեցնել մեծ իշխանությունների մեծ փոփոխությունների այնպես, ինչպես բազմիցս ցույց է տվել հայկական քաղաքական մշակույթը, թեև ներկայումս նման շարժումներին սատարումը աննշան է:
Չնայած այն հանգամանքին, որ Արևմուտքի և Ռուսաստանի ներկայացուցիչները ավանդաբար նույն տեսակետներն ունեն հակամարտության վերաբերյալ, այս անգամ նրանք կարող են հայտնվել բարիկադների հակառակ կողմերում: Ռուսները շահագրգռված են պահպանել ստատուս քվոն և խնդիրը թողնել ապագա սերունդներին, որպեսզի պահպանեն լծակները և՛ Հայաստանի, և՛ Ադրբեջանի վրա:
ԵՄ-ն և ԱՄՆ-ը, կարծես թե, տարածաշրջանում Ռուսաստանի ազդեցությունը նվազեցնելու համար արագ ուղիներ են փնտրում հակամարտությունը դադարեցնելու համար։ Միևնույն ժամանակ, ԱՄՆ-ը և ԵՄ որոշ երկրներ պնդում են Ղարաբաղի հարցի միջազգայնացումը և Ղարաբաղում հայերի իրավունքներն ու անվտանգությունն ապահովելու համար փորձում են փոխզիջման հասնել Ադրբեջանի հետ որոշակի ինքնավարության տեսքով։
Բայց Բաքուն Ղարաբաղը բացառապես ներքին խնդիր համարելով իր հերթին բավական դժկամությամբ է վերաբերվում միջազգային վերահսկողության հաստատմանը։ 1991 թվականի անկախությունից ի վեր իր օրինական ճանաչված տարածքի նկատմամբ լիարժեք ինքնիշխանության բացակայության պայմաններում Ադրբեջանը ձգտել է աստիճանաբար վերականգնել իր տարածքը և ազատվել ռուսական զորքերի առկայությունից: Խուսափելով հայկական համայնքի լիազորությունների ընդլայնումից, ինչպես եղավ 1923 թվականին, երբ այն ինքնավարություն դարձավ, Ադրբեջանը փորձում է չկրկնել անցյալի սխալները և չստեղծել հերթական ժամային ռումբը: Բաքուն նաև հավանություն չի տալիս միջազգային մեխանիզմներին, քանի որ Ադրբեջանի էլիտան և փորձագիտական հանրությունը վստահ է, որ այդ մեխանիզմները կարտացոլեն աշխարհաքաղաքական շահերը, այլ ոչ թե արտաքին դերակատարների ալտրուիստական նկատառումները։
Ըստ Ադրբեջանի 2020 թվականի պատերազմի ընթացքում և դրանից հետո հայ-ադրբեջանական համատեքստում բոլոր շոշափելի առաջընթացը հիմնականում պայմանավորված է եղել Բաքվի քաղաքական և ռազմական ճնշումներով։ Ալիևը պնդում է, որ հայկական կողմը շահագրգռված է միայն ստատուս քվոյի պահպանման և բանակցությունների ձգձգման մեջ, ինչպես դա եղել էր միջպատերազմյան ժամանակաշրջանում (1994-2020 թթ.): Այսպիսով, Ադրբեջանը կարող է ժամանակավորապես դադարեցնել սահմանների և/կամ Ղարաբաղի հարցում Հայաստանի փոխզիջումների հետ կապված հարկադիր միջոցները։ Նման հարկադրանքի միջոցների թվում է Լաչինի միջանցքի երկայնքով գտնվող վերոնշյալ անցակետը։
Այս ամենը բերում է մի պարադոքսալ օրինաչափության. Հայաստանի և Ադրբեջանի միջև հարաբերությունների կարգավորման գործընթացում որքան մոտենում են խաղաղության տեսլականին, այնքան մեծանում է լարվածությունը և ռազմական սրացման հավանականությունը։ Մի կողմից, թվում է, թե Ադրբեջանի և Հայաստանի միջև խաղաղությունն ավելի մոտ է, քան երբևէ, կամ, Ադրբեջանի արտգործնախարարի խոսքերով, երկրները «խաղաղության պայմանագրի շեմին են»։ Մյուս կողմից, Ղարաբաղի հարցում Հայաստանի ոչ միանշանակ (ըստ Ադրբեջանի) դիրքորոշումը, սահմանների ու տրանսպորտային ուղիների սահմանազատումը խոչընդոտներ է ստեղծում խաղաղության գործընթացում առաջընթացի համար։ Օրինակ, Փաշինյանի վերոնշյալ հայտարարությունը Ղարաբաղը ներառող Ադրբեջանի 86600 քառակուսի կիլոմետր տարածքի մասին ուղեկցվում է պայմանով՝ հայերի իրավունքներն ու անվտանգությունը Ղարաբաղում պետք է ապահովվեն Բաքու-Ստեփանակերտ երկխոսության և միջազգային մեխանիզմների միջոցով։
Ակնկալիքներ կան, որ Մոսկվան կարող է շահագրգռված լինել սրացման հերթական փուլով և կարող է սադրել դա օգտագործելով անօրինական զինված ուժեր, որպեսզի խափանվի Բաքվի և Երևանի միջև հարաբերությունների կարգավորման գործընթացը և դրանով իսկ ավելի լեգիտիմացվի իր ռազմական ներկայությունը Ղարաբաղում։ Այդ պատճառով փակ քննարկումներում, երբեմն նույնիսկ հրապարակային հայտարարություններում Բաքուն «կանխարգելիչ հակաահաբեկչական գործողության» կոչեր է հնչեցնում։
Այսպիսով, հայ և ադրբեջանցի զինվորականների միջև բռնության և փոխադարձ գնդակոծությունների ցածր մակարդակ, չնայած իրավիճակի կարգավորմանն ուղղված ակտիվ դիվանագիտական ջանքերին, չպետք է ակնկալել։ Այսինքն հայ-ադրբեջանական խաղաղության բանակցությունները կարող են դինամիկ առաջընթաց ունենալ երկու համատեքստում, կամ շոշափելի արդյունքներ տրանսպորտային գծերի բացման և/կամ խաղաղության համաձայնագիրի շուրջ, կամ ակտիվ ռազմական գործողությունների նոր սկիզբ:
Նյութը հրապարակման պատրաստեց Կամո Խաչիկյանը
