Ծանոթ ու միաժամանակ անհայտ՝ ստի դետեկտոր
ՀԱՍԱՐԱԿՈՒԹՅՈՒՆ
Ստի դետեկտորը (պոլիգրաֆ) բժշկա-կենսաբանական սարք է նախատեսված մի քանի ֆիզիոլոգիական ցուցանիշների (շնչառություն, սիրտ-անոթային ակտիվություն, մաշկի էլեկտրական դիմադրողականություն և այլն) միաժամանակյա արձանագրման համար: Այն ստուգում է նաև անցյալում տեղի ունեցած երևույթների հետ կապված հիշողություները։ Մի խոսքով այդ սարքի միջոցով որոշում են սուտ խոսելը: Հարցաքննվողին որպես կանոն սկզբից տալիս են հսկիչ հարցեր, որով որոշում են նրա անհատական սթրեսի շեմը և հետագայում հիմնվելով դրա վրա մասնագետները ստանում են ինֆորմացիա հետաքրքրող հարցերին տված պատասխանների ճշմարտանմանության վերաբերյալ` հենվելով արձանագրված ֆիզիոլոգիական ցուցանիշների վրա:
Սուտ խոսածը պարզել փորձել են դեռ հնուց: Օրինակ` Ճապոնիայում կասկածվող հանցագործը պետք է բերանի մեջ պահեր բրիձի կույտը և լսեր իր մեղադրանքը։ Եթե բրինձը բերանում չոր մնար՝ մեղանդրանքը հաստատվում էր (այսինքն ճիշտը լսելուց թուքը չարացավ)։ Հին Հնդկաստանում, երբ մեղադրյալին տալիս էին կտրուկ հարցեր, մեղադրյալը պետք է արտաբերեր մտքում եկած առաջին իսկ բառերը և միևնույն ժամանակ հարվածեր վահանին: Համարվում էր, որ ճիշտ մեղադրանքների ժամանակ հարվածի ձայնը լինում էր ուժեղ։ Աֆրիկայում հանցագործության կասկածյալներին ստիպում էին ձեռքում թոչնի ձու պահել, քանի որ ձուն շատ նուրբ է և անգամ թույլ սեղմելու դեպքում կոտրվում է։ Կասկածյալները ձուն փոխանցում էին մեկը մյուսին: Ենթադրվում էր, որ մեղավորը չէր կարող պահել ձուն, քանի որ սեղմելով այն կկոտրեր։
Իսկ ահա Ստի դետեկտոր կոչվող սարքի պատմությունն սկիզբ է առել 1877 թվականից, երբ ֆիզիոլոգ Անժելո Մոսսոն հայտնաբերել է, որ սուտ խոսելու ժամանակ վախն արտահայտվում է հաճախասրտությամբ։ Դրա առաջին փորձնական օգտագործումը իրականացրել է իտալացի կրիմինալիստ Չեզարե Լոմբրոզոն (1881 թվական) հարցաքննության ընթացքում դինամիկ հետևելով հարցաքննվողի ճնշման ցուցանիշին։ Պոլիգրաֆ, կամ Ստի դետեկտոր սարքը ստեղծվել է 1921 թվականին Կալիֆորնիայում ոստիկան Ջոն Լարսոնի և բժշկական համալսարանի մի ուսանողի համատեղ ջանքերով: Սարքը չափել և գրանցել է արյան ճնշումը, զարկերակը, շնչառությունը և մաշկի հաղորդունակությունը։ 1933 թվականին Լեոնարդ Քիլերը վերջնական տեսքի է բերել սարքը և սկսել է դրանց մասսայական արտադրությունը։ 1935 թվականին առաջին անգամ ԱՄՆ-ում Ստի դետեկտորը օգտագործվել է դատական պրակտիկայում: Դրա ցուցմունքներն օգտագործվել են որպես երկու հանցագործների մեղքի ապացույց։
Ներկայումս Ստի դետեկտորը հիմնականում օգտագործվում է սկրինինգային հետազոտությունների համար. աշխատանքի ընդունվելիս տարբեր ընկերություններ սրա միջոցով «հարցազրույց» են անցկացնում ընկերությունում աշխատանքի ընդունվել ցանկացողների հետ և հայտնաբերում են ոչ համապատասխան կադրերին: Կրիմինալիստիկայում և դատական պրակտիկայում պոլիգրաֆը ներկայումս շատ քիչ է օգտագործվում (լրիվ հակառակը նրա ինչ տեսնում ենք կինոներում): Որոշ երկրներում (Գերմանիա, Լեհաստան և այլն), ինչպես նաև ԱՄՆ-ի նահանգներից մեծ մասում արգելված է այն օգտագործել արդարադատության պրակտիկայում: Ներկայումս ժամանակակից ստի դետեկտորը ներկայացնում է իրենից համակարգչային ծրագիր, համակարգիչ և անհրաժեշտ սենսորներ՝ տվյալների մուտքագրման համար:
Նյութը հրապարակման պատրաստեց Կամո Խաչիկյանը
