«Հայաստանում իշխանության անհատականացումը սպառնում է ժողովրդավարությանը»
ՔԱՂԱՔԱԿԱՆՈՒԹՅՈՒՆ
ՀՀ վարչապետ Նիկոլ Փաշինյանի վերջերս արված հայտարարությունը առ այն, որ «ես եմ կառավարությունը, և ես կհեռացնեմ նրանց, ովքեր համաձայն չեն իմ դիրքորոշման հետ», բացահայտում է մի մտածելակերպ, որը անձնական իշխանությունը վեր է դասում Հայաստանի կոլեգիալ կառավարման սահմանադրական սկզբունքից, գրում է jnews.ge–ն։
ՀՀ խորհրդարանական համակարգում կառավարությունը սահմանվում է որպես կոլեգիալ մարմին՝ վարչապետը և նախարարները, որոնցից յուրաքանչյուրը պատասխանատու է իր գործունեության ոլորտի համար, կոլեկտիվորեն են հաշվետու խորհրդարանին և ժողովրդին։ Կառավարությանը իր հետ նույնականացնելով՝ Փաշինյանը վարկաբեկում է համատեղ պատասխանատվության այդ հայեցակարգը։ Նախարարները նսեմացվում են և ներկայացվում որպես նրա կամակատարներ։ Սա հարված է հասցնում ժողովրդավարությանը, քանի որ անհատները, ընտրողները և նրանց ինստիտուտները չեն կարող դիտարկվել մեկուսացված։
Եթե Փաշինյանի այս վերաբերմունքը շարունակվի, ապա երկրի ժողովրդավարական նվաճումները կարող են չեղարկվել։ Բանն այն է, որ Փաշինյանի այդ վիճահարույց հայտարարությունից մի քանի ժամ անց Միջազգային իրավական հարաբերությունների վարչության պետ Լիպարիտ Դրմեյանը ազատվեց աշխատանքից՝ միջազգային արբիտրաժային այն որոշմանը հրապարակայնորեն աջակցելու համար, որը հակասում էր Փաշինյանի դիրքորոշմանը։ Սա սարսափեցնող ազդանշան է այն մասին, որ անձնական իրավական կամ մասնագիտական կարծիքը այլևս չի կարող գերակշռել առաջնորդի կարծիքին։ Ցավոք, կան նաև այլ մտահոգիչ նշաններ։ 2024 թվականի վերջին հինգ բարձրաստիճան պաշտոնյաներ, այդ թվում՝ Բարձրագույն դատական խորհրդի նախագահ Կարեն Անդրեասյանը, ստիպված էին հրաժարական տալ Փաշինյանի պահանջով, ինչը, ըստ Freedom House-ի «Ազատությունն աշխարհում 2025» զեկույցի, խախտում է սահմանադրական երաշխիքները և խաթարում դատական համակարգի անկախությունը՝ ցույց տալով այն, թե ինչպես է առաջնորդի նկատմամբ հավատարմությունը գերակայում ամեն ինչին։
Երբ առաջնորդը պնդում է, որ միայն ինքն է մարմնավորում իշխանությունը, նա լեգիտիմությունը ինստիտուտներից և նախարարներից տեղափոխում է իր վրա։ Սա իշխանության անհատականացումն է․ կանոններից անցում կամքի, ինստիտուտներից անձի։ Փաշինյանի հայտարարությունը ենթադրում է, որ փակ դռների հետևում անհամաձայնությունները ընկալվում են ոչ թե որպես առողջ բազմակարծություն, այլ որպես անհավատարմություն։ Դա, ըստ էության, ժողովրդավարությունից նահանջ է։ Ինչպես գրել են Սթիվեն Լևիցկին և Դանիել Զիբլատը իրենց «Ինչպես են մեռնում ժողովրդավարությունները» գրքում, ժողովրդավարությունները հազվադեպ են փլուզվում մեկ գիշերվա ընթացքում։ Փոխարենը դրանք դանդաղորեն քայքայվում են, քանի որ առաջնորդները խաթարում են դրանց ինստիտուցիոնալ հիմքերը։ Քայքայվում են գործադիր իշխանության կոլեգիալությունը, դատական, օրենսդիր և անկախ մարմինները, և առաջնորդի իշխանությունից դուրս քիչ բան է մնում։ Դրա մեկ այլ դրսևորում է Փաշինյանի հակումը իր կողմնակիցներին նշանակելու կառավարության բազմաթիվ կարևոր պաշտոններում։ Առաջանում են հարցեր․ ինչպիսի՞ քաղաքացիներ են ձևավորվում նման կառավարության օրոք, ինչպիսի՞ մտածողություն է ձևավորվում։ Իհարկե, հաշվի առնելով Հայաստանի անկայուն անվտանգության իրավիճակը, իշխանությունը կենտրոնացնելու գայթակղությունը հասկանալի է, բայց հենց նման պահերին է, որ ժողովրդավարական ինստիտուտների դիմադրողականությունը դառնում է ամենակարևորը։
Ընդ որում, Հայաստանում այս դինամիկան ծավալվել է մի քանի ամիս անց այն բանից հետո, երբ Հայաստանը պաշտոնապես հայտարարել է ԵՄ-ին միանալու իր ձգտման և ԱՄՆ-ի հետ կապերի խորացման մասին, ինչը պահանջում է ուժեղ և անկախ ինստիտուտներ։ Փաշինյանի հռետորաբանությունն ու գործողությունները ստեղծում են ցայտուն հակասություն․ արտասահմանում Հայաստանը ընկալվում է որպես բարեփոխվող ժողովրդավարություն, մինչդեռ երկրի ներսում Փաշինյանը ցուցադրում է իշխանության կենտրոնացում, ինչն էլ խաթարում է ինտեգրումը։
Կառավարության ներսում բազմակարծության ճնշումը վկայում է դրա փխրունության մասին։ Մեկ անհատի իշխանության վրա կառուցված համակարգը կայուն է միայն այնքանով, որքանով այդ անհատը դեռ ունի քաղաքական իշխանություն։ Երբ ճաքեր են առաջանում, ուժեղ ինստիտուտների բացակայությունը կարող է բերել այնպիսի ճգնաժամերի, որոնք հայկական ժողովրդավարությունն այլևս չի կարող կառավարել։
Փաշինյանը հաճախ տնտեսական աճը և միջազգային համաձայնագրերը որպես առաջընթացի ապացույց է մատնանշում։ Սակայն թուլացած ինստիտուտների վրա հիմնված բարգավաճումը փխրուն է, իսկ երկարաժամկետ կայունությունը երաշխավորված չէ։ Իսկական բարգավաճումը և օրենքի գերակայությունը պահանջում են կանխատեսելիություն, արդարություն և քաղաքացիների վստահություն, որ իրենց կառավարությունը ծառայում է օրենքին, այլ ոչ թե միայն առաջնորդին։
Քաղաքացիական հասարակությունը պետք է պահանջի քաղաքականության մշակմանը իմաստալից մասնակցություն և վերակենդանացնի բարեփոխումները, իսկ միջազգային կազմակերպություններն ու օտարերկրյա գործընկերները պետք է աջակցեն Հայաստանին այս գործընթացում՝ ֆինանսավորման և կարողությունների զարգացման միջոցով։ Հայ հանրությունը պետք է պահանջի այնպիսի առաջնորդներ, որոնք հարգում են սահմանադրությունը, ընդունում են կոլեկտիվ կառավարումը և հասկանում են, որ իրական բարգավաճումը պահանջում է հաշվետվողականություն, բազմակարծություն և օրենքի գերակայություն։ Հայաստանի ժողովրդավարական ապագան կախված է ոչ թե մեկ առաջնորդից, այլ ինստիտուտների դիմացկունությունից։ Եթե Փաշինյանը շարունակի իրեն նույնականացնել կառավարության հետ, մերժի այլ տեսակետներ ունեցողներին կամ շարունակի հավատարմությունը գերադասել պրոֆեսիոնալիզմից, ապա Հայաստանը ռիսկի է դիմում ժողովրդավարությունը վերածել խաբեության։
Նյութը հրապարակման պատրաստեց՝ Կամո Խաչիկյանը
