Ծանոթ ու միաժամանակ անհայտ՝ կաթսա
ՀԱՍԱՐԱԿՈՒԹՅՈՒՆ
Կաթսան կերակուր եփելու կամ ջուր տաքացնելու համար նախատեսված մետաղե տարողություն է՝ աման, կերակրաման, պղինձ: «Կաթսա» բառը գալիս է ֆրանսիական «casse» բառիցից, որը թարգմանվում է որպես «փորվածք», «փոս»: Գերմաներենում «կաթսա» բառը երկար ժամանակ նշանակել է շոգեխաշման համար նախատեսված թավա: Հնում առաջին անգամ կաթսաները հայտնվել են հենց 17-րդ դարում ֆրանսիական խոհանոցներում: Այն ժամանակ դրանք պատրաստված էին բացառապես պղնձից և օգտագործվում էին կրակի վրա տաք խոհարարական կերակրատեսակներ պատրաստելու համար: Մինչ այդ մարդիկ օգտագործում էին չուգունե կամ կավե տարողություններ, որոնք սննդի ջերմային մշակում իրականացնելու համար օգտագործում էին միայն ջեռոցում: Կաթսայի և այդ ժամանակ լայնորեն օգտագործվող խոհարարական այլ տարողությունների միջև հիմնական տարբերությունը կաթսայի մոտ բռնակների և կափարիչի առկայությունն էր: Այն ժամանակ որպես կանոն կաթսաները պատրաստվել են երկար բռնակով: Հիմա այդպիսի կաթսաները կոչվում են շոգեխաշիչներ (ռուսերեն՝ сотейник, որը իր երկար պոչով նման է թավայի, իսկ բարձր պատերով կաթսայի, մոտավորապես կարելի է համարել կաթսայից թավային անցումային իր): Ինչ վերաբերում է Ռուսաստանին, ապա այստեղ առաջին անգամ կաթսաներ հայտնվել են 18-րդ դարի սկզբներին: 1720 թվականին Պետրոս Մեծը սահմանել է Ծովային կանոնագիրքը, որտեղ ամրագրված է եղել նավում քանակով 12 հատ կաթսաների պարտադիր առկայությունը, որոնք իրենից պետք է ներկայացնեն 12-ից 25 սմ տրամագծով իրար մեջ մտնող տարողություններ (այսինքն ամեն չափի էլ լինեն): Ռուսաստանում առաջին կաթսաները պատրաստված էին չուգունից, իսկ որոշ ժամանակ անց հայտնվել են նաև երկաթե կաթսաններ: Այն, որ Հայաստանում կաթսային նաև պղինձ են կոչում՝ ցույց է տալիս, որ կաթսան Հայաստան է մտել ավելի շուտ ֆրանսիացիների կողմից քան ռուսների: Պետք է հաշվի առնել նաև այն հանգամանքը, որ մինչև ռուսների գալը Հայաստանի տարածքում ֆրանսիացիներն են պղինձ արտահանել և մարդիկ կաթսաներ են պատրաստել պղնձից:
Էմալային ծածկույթով առաջին կաթսաները հայտնվել են 19-րդ դարի սկզբին միանգամից եվրոպական մի շարք երկրներում և ձեռք են բերել մեծ տարածում: Ներկայումս կաթսաներ պատրաստելու համար ամենից հաճախ օգտագործում են ալյումին, չժանգոտվող պողպատ, կերամիկա և հրակայուն ապակի: Այնուամենայնիվ ժամանակակից կաթսաների մեծամասնությունը ներկայումս պատրաստվում են չժանգոտվող մետաղից: Այդ նյութը ֆրանսիացիներն են հայտնաբերել 1921 թվականին: Ժամանակակից տնային տնտեսուհիները ներկայումս կաթսաների չափերի և պատրաստման նյութի իրենց նախապատվությունները ունեն: Պղնձե կաթսաներ հիմա շատ քիչ են օգտագործվում, քանի որ դրանք թանկ են, իսկ օգտագործումը բարդ է: Նման կաթսաներ որպես կանոն օգտագործում են պրոֆեսիոնալ խոհարարները: Ամենաէժան կաթսաները ալյումինե կաթսաներն են, սակայն նման կաթսաներում չի կարելի օրինակ թթվային-քաղցր ուտեստներ պատրաստել, քանի որ այդ նյութերը ռեակցիայի մեջ են մտնում ալյումինի հետ: Այսօր համարվում է, որ հաստ կամ կրկնակի հատակով կաթսաները շատ ավելի լավն են, քանի որ դրանց մեջ սնունդը երբեք չի այրվում: Հանրաճանաչ են նաև Էմալապատ և տեֆլոնապատ կաթսաները:
Նյութը հրապարակման պատրաստեց Կամո Խաչիկյանը
