«Հայաստանի տնտեսական շրջադարձը դեպի Արևմուտք. Կարո՞ղ է Եվրոպան փոխարինել Ռուսաստանին»

ՎԵՐԼՈՒԾՈՒԹՅՈՒՆՆԵՐ 22 Հուլիս, 2026 10:02

Ռուսաստանի կողմից 2026 թվականի մայիսին Հայաստանից գյուղատնտեսական ներմուծման վրա սահմանափակումներ մտցնելուց հետո, Երևանը սկսել է ակտիվորեն փնտրել արտահանման նոր շուկաներ։ Այս իրավիճակում հաշվի առնելով Հայաստանի և ԵՄ–ի միջև աճող քաղաքական ինտեգրացիան, Երևանի իշխանությունների համար եվրոպական շուկան է թվում ամենագրավիչ տարբերակը։ Ե՞րբ են սկսվել Հայաստանի և ԵՄ-ի միջև առևտրային հարաբերությունները, ի՞նչ ապրանքներ է Երևանը արտահանում Եվրոպա, փորձել է պարզել tasnimnews.ir–ը։

Հայաստանի և Եվրոպայի միջև առևտրային հարաբերությունները փաստացի սկսվել են 2003 թվականին այդ երկրի Առևտրի համաշխարհային կազմակերպությանը անդամակցելուց հետո։ Մինչև 2009 թվականը Եվրամիության հետ առևտուրը նոր առևտրային կապերի ձևավորման շնորհիվ վերելքի է ապրել։ Արդյունքում, Եվրոպան՝ 598 միլիոն դոլար առևտրի ծավալով, կազմել է Հայաստանի արտաքին առևտրի ընդհանուր ծավալի մեկ երրորդը։ Սակայն 2009-2013 թվականների համաշխարհային տնտեսական ճգնաժամը լուրջ հարված է հասցրել այդ միտմանը, առևտուրը 45%-ով կտրուկ անկում է ապրել հասնելով միջինում 328 միլիոն դոլարի։

2013 թվականին Հայաստանը բանակցություններ է սկսել ԵՄ–ի հետ ազատ առևտրի գոտի ստեղծելու համար, սակայն, ի վերջո, Երևանը փոխել է իր դիրքորոշումը և 2015 թվականին միացել է Ռուսաստանի գլխավորած Եվրասիական տնտեսական միությանը։

2015-ից 2017 թվականներին Հայաստանի և Եվրամիության միջև առևտուրը ցույց է տվել դանդաղ, բայց 2-3 %–ոց կայուն աճ հասնելով տարեկան մոտավորապես 1,5 միլիարդ դոլարի։ 2017 թվականի վերջին կողմերը ստորագրել են Համապարփակ և ընդլայնված գործընկերության համաձայնագիրը և ընդամենը մեկ տարի անց Հայաստանի և Եվրոպայի միջև առևտուրն աճել է 19%-ով հասնելով 1,8 միլիարդ դոլարի։

Վիճակագրական դինամիկայի վերլուծությունը ցույց է տալիս, որ Հայաստանի և ԵՄ–ի միջև առևտուրը միշտ տատանվել է տարածաշրջանային և միջազգային մակարդակներում աշխարհաքաղաքական և տնտեսական գործընթացների ազդեցության տակ: 2018 և 2019 թվականները հաջող են եղել, սակայն, 2020 թվականին COVID-19-ի տարածումը և մատակարարման շղթաների ու լոգիստիկայի ճգնաժամը հանգեցրել են առևտրի 23% անկման նվազեցնելով ցուցանիշը մինչև 1.35 միլիարդ դոլարի: 2021 թվականին այն մասամբ վերականգնվել է և հասել 1.6 միլիարդ դոլարի: 2022-2024 թվականները կարելի է համարել երկու կողմերի միջև առևտրային հարաբերությունների աննախադեպ բարձրակետի ժամանակաշրջան: 2022 թվականին Հայաստանի ներմուծումը եվրոպական երկրներից աճել է գրեթե 150%-ով հասնելով ռեկորդային 2.3 միլիարդ դոլարի: Սակայն դա չի արտացոլում զուտ երկկողմանի առևտուրը, քանի որ 2022 թվականին Ռուսաստանի դեմ լայնածավալ պատժամիջոցների կիրառումից հետո եվրոպական արտահանման զգալի մասը, որը նախկինում նախատեսված էր ռուսական շուկայի համար, սկսել էին վերաարտահանվել Ռուսաստանի հարևանների, այդ թվում Հայաստանի միջոցով։ 2023 թվականին այդ միտումն ավելի է աճել, առևտրաշրջանառությունը հասել է 2.9 միլիարդ դոլարի։ Միևնույն ժամանակ, Եվրամիությունից Հայաստանի ներմուծումը զգալիորեն գերազանցել է արտահանմանը։ 2025 թվականը կարելի է համարել շրջադարձային. Հայաստանից Ռուսաստան եվրոպական ապրանքների վերաարտահանման ծավալների նվազման ֆոնին, իրական առևտուրն աճել է 7%-ով հասնելով 2.5 միլիարդ դոլարի։ Ավելին, 2026 թվականի առաջին եռամսյակում Եվրոպայի հետ Հայաստանի առևտուրը աճել է 54%-ով հասնելով 763 միլիոն դոլարի։ Ներկայումս Եվրամիությունը Երևանի երրորդ խոշորագույն առևտրային գործընկերն է Ռուսաստանից և Չինաստանից հետո, նրան բաժին է ընկնում Հայաստանի ընդհանուր արտաքին առևտրի 11.8%-ը, որը, սակայն, առևտրում Ռուսաստանի մասնաբաժնի միայն մեկ երրորդի չափ է։ Հայաստանից Եվրոպա արտահանումը 27% է, մինչդեռ Եվրոպայից ներմուծումը 73% է։

Հայաստանից ԵՄ արտահանումը կարելի է բաժանել երկու խմբի. արդյունաբերական և գյուղատնտեսական ապրանքներ։ 2025 թվականի վիճակագրության համաձայն 443 միլիոն դոլարի արժողությամբ արդյունաբերական ապրանքները կազմել են Հայաստանից Եվրոպա արտահանման գրեթե 95%-ը։ Այդ ծավալից 50%-ը կազմել են տեքստիլ արտադրանք, 41%-ը մետաղները և հանքային հումքը, իսկ ևս 10%-ը եղել են այլ պատրաստի արդյունաբերական ապրանքներ։ Միևնույն ժամանակ, Հայաստանի գյուղատնտեսական արտադրանքը Եվրոպա արտահանման հարցում ունի չափազանց աննշան մասնաբաժին, ընդամենը 5.5%, ընդ որում դրա 58%-ը կազմել են խմիչքները, 14%-ը միրգ– բանջարեղենը, 28%-ը այլ ապրանքները, այդ թվում հյութեր, մեղր և չորացրած մրգեր։ 2025 թվականին Երևանը այդ արտահանումից ստացել է ընդամենը 26 միլիոն դոլար եկամուտ։ Մյուս կողմից, ի տարբերություն արտահանման, որը հիմնականում հումքային է, Հայաստանը Եվրոպայից ներմուծում է բարձր ավելացված արժեք ունեցող ապրանքներ։ Այդ ապրանքները կազմում են ներմուծվող բոլոր ապրանքների 83%-ը, և, ամենայն հավանակությամբ, նախատեսված են վերաարտահանման համար։

Ինչ վերաբերում է իրավական շրջանակին, ապա 2014-ից 2021 թվականներին Հայաստանը իր ապրանքները Եվրոպա է արտահանել Ընդհանրացված արտոնությունների համակարգի շրջանակներում, որը երկրի արտահանման մոտ 60%-ը ազատել է մաքսատուրքերից: Վերջին զարգացումների ժամանակ՝ 2026 թվականի հուլիսի սկզբին, Եվրոպական հանձնաժողովի նախագահ Ուրսուլա ֆոն դեր Լեյենը հայտարարել է, որ Եվրամիությունը պատրաստ է Հայաստանի նկատմամբ կիրառել «ինքնուրույն առևտրային միջոցառումներ»: Այդ մեխանիզմը, որը սովորաբար կիրառվում է մեկ տարի ժամանակով, վերացնում է Եվրոպա ներմուծվող ապրանքների մեծ մասի մաքսատուրքերը։ Այդ առաջարկը նպատակ ունի հայկական արտահանումը, մասնավորապես գյուղատնտեսական, ռուսական շուկայից վերաուղղորդել դեպի եվրոպական շուկաներ: Սակայն այդ մեխանիզմը դեռևս ուժի մեջ չի մտել, իսկ վերջնական հաստատման համար անհրաժեշտ է Եվրոպական խորհրդարանի և ԵՄ խորհրդի հաստատումը: