Արդյո՞ք Մոսկվան փորձում է կանխել Երևանի անդամակցությունը Եվրամիությանը

ՎԵՐԼՈՒԾՈՒԹՅՈՒՆՆԵՐ 12 Ապրիլ, 2026 9:47

Ապրիլի 1-ին Մոսկվայում ՀՀ վարչապետ Նիկոլ Փաշինյանի և ՌԴ նախագահ Վլադիմիր Պուտինի հանդիպումը ցույց տվեց, որ ռազմավարական դաշնակիցների միջև երկխոսությունը, ինչպես դրանք սահմանված են ստորագրված համաձայնագրերով, ավելի ու ավելի է զիջում իր տեղը կոշտ բանակցային դիրքորոշումների պրագմատիկ ամրապնդմանը։ Նոր աշխարհաքաղաքական իրողություններում Մոսկվայի ազդեցության հիմնական գործիքը՝ տնտեսական լծակները, ավելի ու ավելի են ակնհայտ դառնում։ Պուտինը կրկնել է սա Փաշինյանի հետ հանդիպման ժամանակ ընդգծելով համաշխարհային էներգետիկ շուկաներում անկայունության պայմաններում գազի գները և ռուսական շուկայի կարևորությունը Հայաստանի գյուղատնտեսական ոլորտի համար։ Երևանի քաղաքական փորձագետների շրջանում Ռուսաստանի հռետորաբանությունը զուգահեռներ է առաջացնում 2013 թվականի հետ, երբ ԵՄ-ի հետ Ասոցացման համաձայնագրի ստորագրման նախօրեին Վիկտոր Յանուկովիչի վրա նմանատիպ տնտեսական ճնշումը հանգեցրեց ճգնաժամի Ուկրաինայի համար։ Արդյո՞ք Հայաստանն այսօր կանգնած է նմանատիպ, թեև եզակի, մարտահրավերի առջև։ dw.com–ի երևանյան թղթակիցն է ուսումնասիրել իրավիճակը։

Վերջին մի քանի տարիների ընթացքում ռուս-հայկական հարաբերությունների նախկին կառուցվածքը զգալի փոփոխությունների է ենթարկվել։ Լեռնային Ղարաբաղի կորստի հետ հաշտվելով Երևանն արդեն նախաստորագրել է խաղաղության պայմանագիր Բաքվի հետ և սկսել է անվտանգության ոլորտում դիվերսիֆիկացման ուղի առաջնային պլան բերելով ռազմատեխնիկական համագործակցությունը նոր գործընկերների՝ վՀնդկաստանի և Ֆրանսիայի հետ, զգալիորեն հեռանալով Ռուսաստանից։ Այս նոր իրականության մեջ գազի մատակարարումները և «Ռոսսելխոզնադզորի» լծակները փոխարինել են անվտանգությունը որպես Ռուսաստանի ազդեցության ավանդական գործիք, նշում են փորձագետները։ Այս առումով շատերը կարծում են, որ պատահական չէ, որ Վլադիմիր Պուտինը Փաշինյանի հետ հանդիպման ժամանակ հիշատակել է գազի գները, ինչը Հայաստանում հստակ ակնարկ է էներգետիկ լծակի օգտագործման մասին. մինչդեռ Եվրոպան հազար խորանարդ մետրի համար վճարում է ավելի քան 600 դոլար, Երևանը ռուսական վառելիք է ստանում 177,50 դոլար արտոնյալ գնով։ Հայաստանի կախվածությունը ռուսական գազից մնում է գործնականում լիակատար։ Միակ այլընտրանքը Իրանից խողովակաշարն է, որը էականորեն չի փոխում ընդհանուր պատկերը. իրանական գազը մատակարարվում է «գազ էլեկտրաէներգիայի դիմաց» բարտերային համակարգով և ծածկում է հանրապետության ներքին սպառման ոչ ավելի, քան 15-17%-ը։ Իրավիճակը սրվում է նաև ԱՄՆ-ի և Իսրայելի Իրանի դեմ ներկայիս պատերազմով։ Ռազմական գործողությունների պատճառով փաստացի կաթվածահար է եղել Հայաստանի հարավային առևտրային ուղին Իրանով (որը կազմել է արտաքին առևտրի շրջանառության մոտ 25%-ը), Ռիսկ ուսաստանի շուկայի կարևորությունը Հայաստանի համար աճել է, այլ ոչ թե նվազել։ Ռուսական շուկան է ներկայումս մնում գործնականում միակ այլընտրանքը հայ արտահանողների համար։

Լարվածության մեկ այլ կետ է Հայաստանի իշխանությունների գաղափարը վարձել նոր օպերատոր Հարավկովկասյան երկաթուղին («Ռուսական երկաթուղիներ» դուստր ձեռնարկությունը) կառավարելու համար, որը կփոխարինի։ Ալեքսեյ Օվերչուկը հայտարարել է, որ նման քայլը լի կլինի լուրջ հետևանքներով՝ ուղղակիորեն զգուշացնելով համապատասխան պատասխանի մասին։ «Եթե մեզ ասեն, որ ռուսական ընկերությունների ներկայությունը Հայաստանում չի համապատասխանում Հայաստանի շահերին, ապա... արդարացի է հարցնել. ինչո՞ւ կարող են հայկական ընկերություններն ու ձեռնարկատերերը ներկա գտնվել և գումար վաստակել Ռուսաստանում», - հարցրել է Ռուսաստանի փոխվարչապետը։

Միաժամանակ, Ռոսսելխոզնադզորը, որը ներկայացնում է նրա ղեկավար Սերգեյ Դանկվերտը, հայտարարել է հայկական ապրանքների նկատմամբ ավելի խիստ վերահսկողության մասին։ Գործակալության կողմից որպես պաշտոնական պատճառ նշվել է բուսասանիտարական կանոնակարգերի խախտումները և վերաարտահանման կասկածները։ Հայաստանը չի հերքում, որ որոշակի վերաարտահանում իսկապես կարող է տեղի ունենալ։ Այնուամենայնիվ, տեղական դիտորդները քաղաքական դրդապատճառներ են տեսնում համապատասխան ռուսական գործակալության որոշումներում։ Ինչպես նշվել է Հայաստանի մայրաքաղաքում, մաքսային և բուսասանիտարական վերահսկողության հարցերը հատկապես են սրվում երկու երկրների միջև քաղաքական լարվածության ժամանակ։

Հայ տնտեսագետ Հայկազ Ֆանյանը դա համարում է քաղաքական ճնշման դասական ձև: «Ռուսաստանը պարզապես ցուցադրում է իր քարտերն ու հաղթաթղթերը»,– բացատրել է փորձագետը dw.com-ի հետ զրույցում հավելելով, որ Մոսկվան մարտավարականորեն է արձագանքում երկաթուղու կոնցեսիան կորցնելու ռիսկին և ռազմավարականորեն Հայաստանի եվրոպամետ ուղղվածությանը։

Միաժամանակ, Ֆանյանը կասկածում է, որ հայկական արտահանումը կկրճատվի մինչև զրո։ «Ամենայն հավանականությամբ, այն կսահմանափակվի թիրախային խոչընդոտներով», - բացատրել է նա հավելելով, որ Հայաստանն էլ ունի իր սեփական հաղթաթղթերը, քանի որ Ռուսաստանի դեմ միջազգային պատժամիջոցների շուրջ լարվածությունը դարձել է փոխադարձ։ «Այսօր Հայաստանը մնում է կարևոր ուղի Ռուսաստանի համար էլեկտրոնիկայի և բջջային հեռախոսների վերաարտահանման համար», - նշել է տնտեսագետը։

Հաշվի առնելով դա Ֆանյանը կարծում է, որ Երևանը պետք է ընդունի անխուսափելի ռիսկերը, վերջնականապես կնքի կոնցեսիոն պայմանագիրը և արագացնի արտաքին շուկաների դիվերսիֆիկացիան Ռուսաստանից կախվածությունը համակարգված կերպով նվազեցնելու համար։

Տնտեսական լծակներից բացի, Մոսկվան ձեռնարկել է մի քայլ, որը Հայաստանը ընկալել է որպես միջամտություն իր ներքին քաղաքական գործընթացներին։ Վլադիմիր Պուտինը ցանկություն է հայտնել տեսնել ռուսամետ ուժեր առաջիկա ընտրություններում մասնավորապես նշելով ռուսական անձնագրեր ունեցող քաղաքական գործիչներին, որոնք ձերբակալված են։ Չնայած նա կոնկրետ անուններ չի նշել, բայց, ամենայն հավանականությամբ, նկատի է ունեցել Սամվել Կարապետյանին՝ հայազգի ռուս միլիարդատիրոջը, ով Forbes-ի ցուցակում է և ունի ինչպես Հայաստանի, այնպես էլ Ռուսաստանի քաղաքացիություն, և ով մարտահրավեր է նետել Փաշինյանին։ Ամեն դեպքում, Պուտինի խոսքերը ըստ էության այդպես են ընկալվել Հայաստանում։

Երևանը առանց հապաղելու արձագանքել է այդ ազդանշաններին։ Մեկ օր անց Նիկոլ Փաշինյանը հրապարակավ արձագանքել է Կրեմլի ցանկություններին նշելով, որ Ռուսաստանի նախագահին, ըստ երևույթին, պարզապես չի տրամադրվել ընտրական օրենքների վերաբերյալ ամբողջական տեղեկատվություն. ՀՀ օրենսդրությունը խստորեն պահանջում է, որ թեկնածուները վերջին չորս տարիների ընթացքում ունենան ՀՀ քաղաքացիություն։

ՀՀ վարչապետի թիմը Մոսկվայի հռետորաբանությունը ընկալել է որպես քաղաքական գործարք։ Ինչպես հեգնանքով նշել է իշխող «Քաղաքացիական պայմանագիր» խմբակցության պատգամավոր Արման Եղոյանը, Մոսկվան, ըստ էության, գործարք է առաջարկում։ «Երևանը աչք է փակում ռուսամետ ուժերի խորհրդարան մուտք գործելու վրա, և դրա դիմաց Ռուսաստանը չի օգտագործում իր տնտեսական մահակները՝ գազի գները և գյուղատնտեսական արտադրանքի ներմուծման արգելքները…», - գրել է Եղոյանը իր Ֆեյսբուքյան էջում։

Կկարողանա՞ արդյոք Հայաստանը պաշտպանել իր ընտրությունը։

Այսօր Հայաստանի առջև ծառացած հիմնական հարցն այն է, թե արդյո՞ք Նիկոլ Փաշինյանի կառավարությունն ու հասարակությունն ինքը կկարողանան պահպանել Եվրամիության հետ մերձեցման իր ուղղությունը։ Հարցումները ցույց են տալիս, որ հայ հասարակությունը, ընդհանուր առմամբ, հավատարիմ է դրան, բայց դեռ վաղ է խոսել լիակատար աջակցության մասին։ Միջազգային հանրապետական ինստիտուտի (IRI) փետրվարյան հարցման համաձայն՝ քաղաքացիների 51%-ը հիպոթետիկ հանրաքվեի դեպքում կքվեարկեր ԵՄ անդամակցության օգտին, իսկ եվրոպական ինտեգրման ընդհանուր աջակցությունը վստահորեն գերազանցում է 70%-ը։

Այնուամենայնիվ, այս դեպի արևմուտք շեղումը ուղեկցվում է զգուշությամբ. հարցվածների մի մեծ խումբ (32%) կողմ է արևմտամետ ուղուն, բայց պնդում է Ռուսաստանի հետ հարաբերությունները պահպանելու վրա։ Միևնույն ժամանակ, եվրոսկեպտիկները ունեն որոշակի վախեր։ Նրանք հիմնական մտահոգությունը համարում են այն, որ ԵՄ-ն կարող է «անվստահելի գործընկեր» լինել ճգնաժամի դեպքում (22%)։ Ավելին, ինտեգրման հակառակորդները մատնանշում են հայկական ավանդական արժեքներին սպառնացող վտանգները (15%) և անվտանգության գործոնը անկեղծորեն վախենալով Մոսկվային «զայրացնելուց» (5%)։

Հասարակական այս տրամադրությունների և տնտեսական ռիսկերի մասին տեղյակ լինելով փորձագետները նշում են, որ պաշտոնական Երևանն այժմ ընտրել է մանևրային մարտավարություն։ Վլադիմիր Պուտինի հետ հանդիպման ժամանակ Նիկոլ Փաշինյանը բացահայտորեն ուրվագծել է այդ աշխարհաքաղաքական պառակտման սահմանները նշելով, որ Երևանը կմիավորի եվրոպական և եվրասիական ինտեգրման վեկտորները, քանի դեռ դա ֆիզիկապես հնարավոր է, իսկ երբ գործընթացը հասնի կրիտիկական կետի և պատմական ընտրությունը դառնա անխուսափելի, վերջնական որոշումը կկայացնեն Հայաստանի քաղաքացիները։

Հայաստանում Ռուսաստանի կողմից գազի և տնտեսության վերաբերյալ հղումները նույնպես սկսել են ուղիղ զուգահեռներ անցկացնել 2013 թվականին Ուկրաինայի շուրջ տեղի ունեցած իրադարձությունների հետ։ Ինչպես նշում է հայ փորձագետ Բորիս Նավասարդյանը, գազի և գյուղատնտեսական արտադրանքի արտահանումը դասական հաղթաթղթեր են, որոնք Կրեմլն այժմ օգտագործում է իր կամքը պարտադրելու համար։ «Այնուամենայնիվ, դատելով հանրային հռետորաբանությունից և վերջին հանդիպումների արտաքին համատեքստից, կարելի է եզրակացնել, որ Նիկոլ Փաշինյանը վարչապետ լինելու տարիներին սովորել է դիմակայել Ռուսաստանի մայրաքաղաք կատարած դժվար այցելություններին», - dw.com-ի հետ զրույցում բացատրել է Նավասարդյանը։

Միևնույն ժամանակ, Հայաստանը հասկանում է քաղաքական ընտրության բարձր գինը։ Մասնագետը ընդգծել է, որ համաշխարհային էներգետիկ շուկայում առկա լուրջ խնդիրները հաշվի առնելով երկրի համար չափազանց դժվար կլինի անմիջապես հրաժարվել Ռուսաստանի հետ առկա կապերից։ Բորիս Նավասարդյանը Ռուսաստանի փոխվարչապետ Ալեքսեյ Օվերչուկի Երևանի կրիկտիկական կետին մոտենալու մասին մասին կոշտ հայտարարությունները համարում է Մոսկվայի պատրաստակամությունը վերանայել Եվրասիական տնտեսական միության (ԵԱՏՄ) շրջանակներում գոյություն ունեցող համաձայնագրերը: «Մոսկվայի հաջորդ քայլերը կփորձարկեն ամբողջ Եվրասիական միության ամրությունը: Իրավիճակի սրումը կբացահայտի, թե արդյո՞ք Ուկրաինայում պատերազմի գլոբալ հետևանքների ֆոնին Ռուսաստանի գերիշխանությունը ԵԱՏՄ-ում կմնա անփոփոխ, և ինչպիսի՞ն կլինի միության մյուս հիմնադիր պետությունների՝ առաջին հերթին Ղազախստանի և Բելառուսի արձագանքները», - եզրափակել է նա: