«Աստիճան դեպի Նոբելյան մրցանակ. ինչպես է ընթանում Հայաստանի և Ադրբեջանի ամերիկյան հաշտեցումը»
ՔԱՂԱՔԱԿԱՆՈՒԹՅՈՒՆ
Վաշինգտոնում Հայաստանի և Ադրբեջանի առաջնորդների սենսացիոն հանդիպումից անցել է ավելի քան մեկ ամիս, սակայն դրա իրական հետևանքները երկու երկրների միջև ձգձգված հակամարտության կարգավորման համար մինչ օրս մնում են անհասկանալի։ Քաղաքական գործիչներն ու փորձագետները շարունակում են տեսակավորել նոր ստորագրված փաստաթղթերի ծավալուն փաթեթը, բայց, չնայած բազմաթիվ բարձրաձայն հայտարարություններին, հաջողության վերաբերյալ կասկածները դեռևս չեն փարատվել, գրում է carnegieendowment.org–ը։
Եվ այդ անվստահությունը պատահական չէ։ Սպիտակ տանը կայացած արարողությունն այնքան անսպասելի էր և այնքան շտապողական, որ նույնիսկ դրա մասնակիցները մինչև վերջ պատկերացում չունեին, թե ինչ է տեղի ունենում և ինչ քայլեր են հաջորդելու դրան։ Եվ, ընդհանուր առմամբ, գրեթե 35 տարվա հակամարտության ընթացքում Հայաստանն ու Ադրբեջանը կուտակել են ավելի շատ ձախողումներ և ձախողված համաձայնագրեր, քան հաջողություններ։
Այս անգամ իսկապես կա հնարավորություն, որ ամեն ինչ այլ կերպ կզարգանա։ Մեկ ամիսը բավարար չէ խաղաղությունը ամրապնդելու համար. շատ տարիներ և զգալի ջանքեր կպահանջվեն վստահություն կառուցելու այն հասարակությունների միջև, որոնք այլևս չեն էլ հիշում, թե ինչ է նշանակում միմյանց հետ խաղաղ ապրելը։ Իրադարձության պատմական նշանակությունը շատերի համար ակնհայտ դարձավ միայն արարողության պահին. երկու առաջնորդներն էլ հայտարարեցին, որ հայ-ադրբեջանական հակամարտությունն ավարտվում է։ Նրանց ընդունած փաստաթղթերի փաթեթում գլխավորն է այն, որը սովորաբար համառոտ անվանում են խաղաղության պայմանագիր։ Բայց ամենաշատ աղմուկը բարձրացրեց Հարավային Կովկասում նոր տրանսպորտային ուղիների նախագծում Ամերիկայի մասնակցությունը։ Խոսքը Զանգեզուրի միջանցքի կամ հայկական Սյունիքով անցնող ճանապարհի մասին է։ Նախագծի անվանումը, ամերիկացիների նախաձեռնությամբ, այժմ կոչվում է TRIPP՝ նախագահ Թրամփի անունով։ Գաղափարը ենթադրում է ամերիկյան մասնավոր ընկերության մասնակցություն, որը պետք է ապահովի երթուղու բնականոն գործունեությունը իր աշխատակիցների և տեխնոլոգիաների օգնությամբ։ Նմանատիպ մոդել կիրառվում է աշխարհի շատ մասերում, որտեղ անհրաժեշտ է լրացուցիչ վերահսկողություն, չնայած դա սովորաբար բարձրացնում է տեղափոխման արժեքը։
Այնուամենայնիվ, նախագծի իրական գործարկման համար դեռ շատ հարցեր պետք է քննարկվեն։ Բաքվի կենտրոնական պայմանը ադրբեջանցիների և հայերի միջև անմիջական ֆիզիկական շփման բացակայությունն է։ Հայաստանը պնդում է պահպանել ճանապարհի վերահսկողությունը։ Բայց այդ բոլոր պայմաններին համապատասխանելը երթուղու իրական շահագործման ընթացքում հեշտ չի լինի։ Օրինակ՝ հայկական հատվածում վթարի դեպքում ադրբեջանցի վարորդին օգնությունը, ամենայն հավանականությամբ, կցուցաբերեն հայ բժիշկները, իսկ միջադեպի հետաքննությունը կպահանջի հայ ոստիկանի և նույնիսկ դատավորի մասնակցությունը։ Պարզապես անհնար կլինի բոլոր առումներով հայերին ամերիկացիներով փոխարինելը։ Եվ նման հարցերը կլինեն ամենադժվար համաձայնությունների առարկան։
Դեռևս պարզ չէ նաև, թե որքանո՞վ է Սպիտակ տունը պատրաստ ներդրումներ կատարել այդ նախագծում։ Չնայած Հայաստանի և Ադրբեջանի առաջնորդները հայտարարել են, որ մտադիր են Թրամփին առաջադրել Նոբելյան մրցանակի, ԱՄՆ նախագահն ինքը նույնիսկ դեռևս դժվարանում է հիշել այդ երկրների անունները առանց հուշաթերթիկի։ Նա արդեն հարցազրույցում նրանց անվանել է «Ադրբեջան և Ալբանիա»։
Նոր տրանսպորտային ենթակառուցվածքների ֆինանսավորման հարցը ևս հեռու է որոշված լինելուց։ Ադրբեջանը մի քանի տարի է, ինչ կառուցում է ճանապարհներ և երկաթուղիներ դեպի Հայաստանի սահման, բայց հայկական կողմում ոչինչ չկա, բացի նեղ ու քանդված ճանապարհից, որը տասնամյակներ շարունակ չի օգտագործվել։ Հայաստանով անցնող երթուղու լիարժեք գործունեության համար անհրաժեշտ կլինեն լայնածավալ աշխատանքներ, այդ թվում՝ մայրուղու լայնացում և, հնարավոր է, թունելների կառուցում։ Նախկինում հայ պաշտոնյաները քննարկում էին դրա համար վճարելու հնարավորությունը ԵՄ–ի կողմից երաշխավորված արտոնյալ վարկով։ Սակայն այժմ Բրյուսելը կորցրել է իր կենտրոնական դերը բանակցություններում, իսկ Վաշինգտոնը չի ցանկանում համակարգել իր գործողությունները եվրոպացի պաշտոնյաների հետ։ Այնուամենայնիվ, ԵՄ–ն հայտնել է իր պատրաստակամությունը աջակցել, սակայն ֆինանսավորման վերաբերյալ որևէ կոնկրետ խոսք չկա։
Շատ հարցեր բաց են մնում նաև Թուրքիայի դիրքորոշման վերաբերյալ։ Նախկինում Անկարան Երևանի հետ հարաբերությունների կարգավորումը կապում էր Բաքվի դիրքորոշման հետ և խոստանում էր քայլեր ձեռնարկել այդ ուղղությամբ, եթե խաղաղության պայմանագիր կնքվի։ Վաշինգտոնում կայացած արարողությունից հետո Թուրքիան հայտարարել է գործընթացը առաջ մղելու պատրաստակամության մասին։ Դա սովորաբար նշանակում է դիվանագիտական հարաբերությունների հաստատում, սահմանի բացում և ուղիղ առևտրի սկիզբ, սակայն այդ ամենի ժամկետները անորոշ են։ Եթե հայ-թուրքական հարաբերությունների հալեցում չլինի, ապա «տարանցիկ ճանապարհով հաշտեցման» գաղափարը թերի կլինի։ Ադրբեջանը կստանա Նախիջևան և դրա միջոցով Թուրքիա տանող ամենակարճ ճանապարհը, մինչդեռ Հայաստանը ռիսկի է դիմում մնալ առանց որևէ դիվիդենտների՝ փակ սահմաններով, ամերիկյան միջնորդների վերահսկողության տակ գտնվող ճանապարհով և նվազագույն տարանցման եկամուտով։ Հետևաբար անհրաժեշտ է Թուրքիայի լիարժեք մասնակցությունը և Հայաստանի հետ սահմանի բացումը։
Ամեն դեպքում, անկախ նրանից, թե ինչպես կզարգանա Սպիտակ տան արարողության հետ կապված այս ամբողջ պատմությունը, այն արդեն դարձել է հայ-ադրբեջանական հակամարտության պատմության մի մասը։ Այո, առաջնորդները փոխվում են, և ժամանակի ընթացքում նրանց պայմանավորվածությունները կարող են կորցնել իրենց ուժը։ Բայց գլխավորը այն է, որ Վաշինգտոնում կայացած արարողությունն արդեն իսկ վստահություն է ավելացրել, որ Հարավային Կովկասում նոր պատերազմ չի լինի առնվազն առաջիկա ամիսներին և գուցե նույնիսկ տարիներին։
Նյութը հրապարակման պատրաստեց Կամո Խաչիկյանը
