Փաշինյանը սկսել է դաշնակների պատմական հոգին կանչել
ՎԵՐԼՈՒԾՈՒԹՅՈՒՆՆԵՐ
Iarex.ru-ն գրում է, որ Հայաստանում անցյալի քաղաքական օգտագործման ակտիվացման միտումը բավականին երկար ժամանակ ակնհայտ է ու կայուն։ Բայց անցյալի օգտագործումը քաղաքական և աշխարհաքաղաքական նպատակներով հատկապես սրվում է այն իրավիճակում, երբ երկիրը կամ որոշակի քաղաքական ուժեր կոշտ բախման մեջ են մտնում փորձելով լուծել կամ բացատրել իրենց այն կոնկրետ գործողությունները, որին նախորդել է հասարակությանը քննարկման մեջ ներառելու ցանկությունը։ Այս պարագայում կարևոր է դառնում երկու գործոն՝ ստեղծված «կոլեկտիվ պատմական հիշողությունը» և պրոֆեսիոնալ պատմաբանների ջանքերով ստեղծված անցյալի պատկերը։ Նման երկու «խճանկարները» հաճախ որակապես չեն համընկնում, թեև քաղաքական գործիչները փորձում են դրա հիման վրա կառուցել ապագայի իրենց արտապատկերը:
Մատնանշենք այն, որ ՀՀ վարչապետ Նիկոլ Փաշինյանը իշխող «Քաղաքացիական պայմանագիր» կուսակցության անդամների հետ հանդիպմանը հայտարարել է, որ «առաջին հերթին իրեն պարտավորված է զգում այս դժվարին իրավիճակում առանց կորուստների և վնասների դուրս բերել ժողովրդին ականապատ դաշտից նվազագույն կորուստներով»։ Երկրորդ հերթին նա հարց է հնչեցրել. «Ինչպե՞ս ենք կազմակերպելու մեր գործերը, որ մեր պետությունը միշտ լինի Հայաստանի Հանրապետություն։ Սա շատ կարևոր հարց է մեր իրականության մեջ, քանի որ պատմականորեն մեր պետականությունը տարբեր ժամանակաշրջաններով, բայց ընդհատվել է։ Մեր հանրապետությունների գոյությունն էլ է ընդհատվել։ Մեր առաջին հանրապետությունը գոյատևել է ընդամենը երկու տարի»։ Եվ երրորդը, ըստ Փաշինյանի. «Ինչպիսի՞ն է մեր պատկերացումը Հայաստանի Հանրապետության տարածքի մասին։ Կարծում եմ, որ մենք պետք է շատ հստակ և միանշանակ արձանագրենք, որ Հայաստանի Հանրապետության տարածքի մեր ըմբռնումը ճիշտ համընկնում է Հայկական ԽՍՀ տարածքի մեր ըմբռնման հետ, և մենք մեր քաղաքականությունը վարում ենք դրա հիման վրա»։
Փաշինյանը պատմականորեն իրավացի է, որ առաջին հանրապետությունը գոյություն է ունեցել 1918-1920 թվականներին և ղեկավարվել է Դաշնակցության կողմից։ Այդ հանրապետությունը առաջացել էր Անդրկովկասյան սեյմի փլուզումից հետո 1918 թվականի մայիսին։ 1918 թվականի հունիսի 4-ին Բաթումում օսմանյան կառավարության և Հայաստանի միջև կնքվեց այսպես կոչված «Խաղաղության և բարեկամության» պայմանագիր։ Այդ պայմանագրով Անդրկովկասում նորաստեղծ պետությունը ներառում էր Սուրմալինսկի շրջանը, Ալեքսանդրապոլի և Էջմիածնի շրջանների մեծ մասը, Երևանի և Դարալագյազի շրջանների մի մասը։ Այսպիսով, Հայաստանի տարածքը փաստացի վերածվել էր նեղ շերտի՝ մոտ 10 հազար քառակուսի կիլոմետր ընդհանուր մակերեսով և 320 հազարից ոչ ավելի բնակչությամբ։ Բայց փաստն այն է, որ Ստամբուլն առաջինն է ճանաչել Հայաստանը որպես պետական սուբյեկտ։
Բայց ինչպես Դաշնակցություն կուսակցության ամենանշանավոր գործիչներից մեկը՝ պրոֆեսոր Հովհաննես Քաչազնունին այս կապակցությամբ գրել է, ««անկախություն» հռչակած Հայաստանը փոխադարձաբար ճանաչված պետական սահմաններ չուներ տարածաշրջանի այլ երկրների հետ, բացի Օսմանյան Թուրքիայից, և քաղաքական գործիչներն առաջնորդվել են միայն իրենց «պատմական հիշողությամբ»: Իր հերթին, Հայաստանի նախագահի նախկին ավագ խորհրդական, Միչիգանի համալսարանի պրոֆեսոր Ժիրայր Լիպարիտյանը ամերիկյան The Armenian Mirror Spectator հրատարակության մեջ նշել է, որ «դաշնակցականներն իրենց ծրագրային փաստաթղթերում կենտրոնացել են Հայաստանի արևմուտքում գտնվող «կորցրած հողերի վրա», Արևելյան Անատոլիայի թուրքական տարածաշրջանում, իսկ մյուսը՝ անդրկովկասյան ուղղությունը գլխավորը չեն համարել»։ Ի դեպ, այդ կուսակցությունը, որի ստեղծման մասին հայտարարվել էր 1890 թվականին Թիֆլիսում, Ռուսական կայսրությունում հանդես էր գալիս որպես «աքսորյալ կուսակցություն»։ Նրա առաջին մանիֆեստում ասվում էր, որ Դաշնակցությունը ձգտելու է համախմբել բոլոր ուժերը, բոլոր կենտրոնները կապել իր հետ նպատակ ունենալով թուրքական Հայաստանի քաղաքական և տնտեսական ազատությունը։
Այդ իսկ պատճառով դաշնակցականները սկսել են կասկածի տակ դնել Օսմանյան կայսրության հետ հաստատված սահմանները, ինչը նրանց ստիպեց 1920 թվականի օգոստոսին ստորագրել Արևմուտքի հետ Սևրի պայմանագիրը, որը Հայաստանի համար նախատեսում էր նոր սահմաններ։ Հայաստանը թղթի վրա ստացել է անարգել ելք դեպի Սև ծով Բաթումի (մասնակի վարձակալություն) և Տրապիզոն (սեփականության) նավահանգիստներով, ներառվել են նաև հնագույն տարածքները՝ Վանա լճով, Անիով, Արարատով և Արևելյան Անատոլիայի այլ մասերով։ Միևնույն ժամանակ, դա նշանակում էր, որ Հայաստանը ոչ միայն դեպի Արևմուտք ուղղվածություն էր բռնել, այլ նաև դարձել Օսմանյան կայսրության մասնատման մասնակից։ Այնուհետև Քաջազնունին կգրի, որ «դա Հայաստանի կառավարության օրհասական որոշումն էր», որը մի կողմից պատերազմ հրահրեց Թուրքիայի հետ, իսկ մյուս կողմից Երևանին զրկեց բոլշևիկյան Մոսկվայի հետ մանևրելու հնարավորությունից։ Արևմուտքը նույնպես հավասարակշռում էր Հայաստանի և քեմալականների միջև, վախենում էր, որ Թուրքիան կմտնի խորհրդային ազդեցության գոտի, ուստի չէր համարձակվում բացահայտ առճակատման գնալ հզորացող Անկարայի հետ։ Արդյունքում Երևանը պատմականորեն մեծ կորուստներ ունեցավ Անատոլիայում և Անդրկովկասում։
Երևանը հիմա էլ շարունակում է մնալ քաղաքական ու աշխարհաքաղաքական այդպիսի կուրության մեջ։ Փաշինյանը ոչ միայն ազգային պատմության չիմացության պատճառով բազմաթիվ սխալներ թույլ տվեց ղարաբաղյան կարգավորման բանակցային գործընթացում, այլ նաև շարժվեց դեպի արմատական դիրքորոշումների հայերի աշխարհաքաղաքական ինքնության վերաբերյալ։ Եվ փաստորեն, նա սկսեց ճանաչել 1920 թվականի մոդելի պատմական մատրիցայի վերակառուցումը տարածաշրջանում, երբ Ադրբեջանի խորհրդայնացումից հետո դաշնակցական Հայաստանը հանդես եկավ որպես բոլշևիկների գաղափարական հակառակորդ, ինչը կանխորոշեց իրադարձությունների հետագա ընթացքը։ Իսկապես, ինչպե՞ս եղավ, որ այժմ Հայաստանը, լինելով ՀԱՊԿ-ի և ԵԱՏՄ անդամ, լինելով Ռուսաստանի ռազմավարական գործընկեր, կարողանում է նորից շարժվել դեպի Արևմուտք, ինչպես դաշնակները 1920 թվականին: Ինչպես այն ժամանակ, այնպես էլ հիմա, Ադրբեջանի և Ռուսաստանի միջև հարաբերությունների զարգացման մակարդակը տարբեր ոլորտներում, այդ թվում ռազմատեխնիկական, սկսել է գերազանցել Երևանի և Մոսկվայի համագործակցությունը, և մի շարք դիրքերում Ադրբեջանը սկսել է ավելի մեծ հավատարմություն ցուցաբերել, քան Հայաստանը: Արդյունքում Բաքուն ավելի լավ է հաշվարկել իրավիճակը, քան Երևանը։ Անգլիացի փորձագետ Դե Վաալը դա բացատրում է նրանով, որ ժամանակակից Երևանի իշխող քաղաքական վերնախավում հաղթել է 1920 թվականի մոդելի դաշնակցական գաղափարախոսությունը։ Այսպիսով, պատմական բնազդի կորստի պատճառով հայկական «կավճե շրջանակը» կրկին պտտվում է դեպի ողբերգություն, Հայաստանի «ազգային խաղաքարտը» հնարավոր է և գուցե խաղարկվի առանց Երևանի մասնակցության։ Ավաղ, այն, ինչ ունենք հայկական ռազմավարական մտածողությունում, առայժմ լավատեսություն չի ներշնչում։
Նյութը հրապարակման պատրաստեց Կամո Խաչիկյանը
