Զանգեզուրի միջանցքի այլընտրանք
ՎԵՐԼՈՒԾՈՒԹՅՈՒՆՆԵՐ
Geofor.ru-ն գրում է, որ ըստ ամերիկյան աղբյուրների Երևանը դիտարկում է Ղարաբաղից փախստականների հնարավոր վերաբնակեցումը Հայաստանի հարավում՝ Սյունիքի մարզում։ Մեր կարծիքով, դա առնվազն երկու պատճառ ունի:
Առաջինը կապված է Հայաստանի ներկայիս ղեկավարության ցանկության հետ, որն է փախստականներին հնարավորինս արագ և գերադասելիորեն հնարավորինս հեռու ուղարկել մայրաքաղաքից։ Այդ առումով պետք է նշել, որ պաշտոնական Երևանը, ոչ առանց պատճառի, կարծում է, որ փախստականները, եթե մնան մայրաքաղաքում և նրա շրջակայքում, ամենայն հավանականությամբ կաջակցեն ընդդիմությանը։ Եվ նաև չպետք է մոռանալ, որ ներկայումս ամենահայտնի ընդդիմադիր հայ քաղաքական գործիչները, ովքեր կարող են հավակնել երկրի ամենաբարձր պաշտոնին, մնում են ղարաբաղցիները՝ փախստականների հայրենակիցները։ Մասնավորապես, Հայաստանի նախկին նախագահ Ռոբերտ Քոչարյանը:
Երկրորդ պատճառը տարածաշրջանի բնակչության թվի ավելացումն է իրավիճակի հնարավոր սրման դեպքերի համար Նախիջևանի ինքնավարությունն Ադրբեջանի մնացած տարածքից բաժանող այս տարածքում և որով կարող է անցնել տխրահռչակ Զանգեզուրի միջանցքը։ Մինչ այժմ 4500 քառակուսի կիլոմետր տարածքով այդ տարածաշրջանում ապրում է ոչ ավելի, քան 130 հազար մարդ, և որոնց վերաբերմունքն ադրբեջանական նախագծի նկատմամբ կարելի է որակել որպես անտարբեր։ Բայց արցախցի առնվազն մի երկու տասնյակ հազար փախստականների վերաբնակեցումն այդ վայրեր կարող է արմատապես փոխել Սյունիքի տրամադրությունը։ Եվ դրանով զգալիորեն կբարդանա Զանգեզուրի միջանցքի ստեղծումը։
Համենայն դեպս, հենց այս տեսանկյունից է Բաքուն դիտարկում փախստականների այս տարածք վերաբնակեցնելու հնարավոր հետևանքները։ Ավելին, դա մեկնաբանվում է որպես Երևանի հերթական հնարք, որի նպատակն է խուսափել Հայաստանի տարածքով անցնող տրանսպորտային երթուղու բացումից, ինչը պաշտոնապես խոստացել էր Փաշինյանը 2020 թվականի նոյեմբերին Ղարաբաղյան պատերազմի ավարտից հետո։ Այդ կապակցությամբ Ադրբեջանի նախագահը նույնիսկ ասել է, որ իր երկիրը կարող է այլ ելք չունենալ, քան «բռնի ուժով», այսինքն ռազմական ուժով բացել Զանգեզուրի միջանցքը։ Այստեղ հարկ է նշել, որ Ադրբեջանի ղեկավարի այդ դիտողությունը դատարկ սպառնալիք չէ։ Հիշեցնենք, որ դեռ 2021 թվականին ադրբեջանական զորքերը ներխուժեցին Հայաստանի Սյունիքի մարզ և գրավեցին, ըստ Երևանի, նրա տարածքի 5 %-ը։ Սակայն տեղի բնակիչները պնդում են, որ Բաքվի վերահսկողության տակ անցած տարածքը զգալիորեն ավելի մեծ է։ Ու թեև վերջերս, ինչպես նշում են ադրբեջանցի դիտորդները, նկատելիորեն ավելացել է հայկական զորքերի թիվը տարածաշրջանի սահմանամերձ շրջաններում, սակայն Ալիևի զորքերի հետ ռազմական բախման դեպքում նրանց պարտության հավանականությունը չափազանց մեծ է։ Եվ այստեղ խոսքը միայն ադրբեջանական կոնտինգենտի, որը Բաքուն կարող է ներգրավել այդ գործողության համար, և սպառազինության որակի մեջ չէ։ Ղարաբաղյան վերջին երկու պատերազմների ժամանակ հայ զինվորականները գտնվել են զորանոցում (ղարաբաղցի միլիցիան և կամավորներն են կռվել), մինչդեռ ադրբեջանցի զինվորականներն իրական մարտական փորձ ունեն։
Սակայն Երևանի և Բաքվի միջև նոր զինված հակամարտություն սպառնացող այս պոտենցիալ վտանգավոր իրավիճակից ելք կա՝ Արաքսի միջանցքը, որի անվանումն ասոցացվում է Իրանը և Ադրբեջանը բաժանող Արաքս գետի հետ։ Նախիջևան տանող այդ այլընտրանքային միջանցքը պետք է շրջանցի Հայաստանն Իրանի տարածքով։ Գործող ծրագրերի համաձայն ենթակառուցվածքի նախագիծը ենթադրում է արագընթաց ճանապարհի, երկաթուղու և հարակից հաղորդակցության գծերի կառուցում։ Այդ նախագծի առանցքային օբյեկտը կլինի Արաքսի վրայով ճանապարհային կամուրջը, որի կառուցման նախապատրաստական աշխատանքները դե ֆակտո արդեն սկսվել են անցյալ տարի։
Ինչ վերաբերում է երկաթուղուն ապա, փաստացի, այդ երթուղու մի մասը բացվել է դեռևս 2016 թվականին երբ Նախիջևանը միացրել է Իրանի Մաշհադ քաղաքին։ Ճիշտ է, այդ գծի շահագործումը դադարեցվել էր համաճարակի և ղարաբաղյան պատերազմի պատճառով։
Եվ, կարծես թե, ահա դա է փոխզիջումային լուծում, որը պետք է համապատասխանի բոլոր հարևան երկրների շահերին և նպաստի տարածաշրջանում խաղաղության և հանգստության հաստատմանը։ Ավելին, այդ նախագիծը պոտենցիալ կարգավորում է Թեհրանի և Բաքվի հարաբերությունները, որոնք 2020 թվականի ղարաբաղյան պատերազմից հետո հասել են պատմական նվազագույնի։ Այնուամենայնիվ, այստեղ ևս ամեն ինչ այդքան պարզ չէ։ Բանն այն է, որ Բաքուն ապագա միջանցքը դիտարկում է ոչ միայն որպես Նախիջևանի ինքնավարությունը մնացած հանրապետության հետ կապելու հնարավորություն, այլ նաև այսպես կոչված «Տրանսկասպյան միջազգային տրանսպորտային երթուղու» դիվերսիֆիկացման տեսանկյունից, որով կլինեն ապրանքների և բեռների առաքում Կենտրոնական Ասիայի հանրապետություններից դեպի Եվրոպա և հակառակ ուղղությամբ Ռուսաստանի շրջանցմամբ։ Առայժմ Ադրբեջանից Թուրքիա և հետագայում Եվրոպա բեռնափոխադրումների փորձեր են իրականացվում Վրաստանի տարածքով։
Ինչ վերաբերում է Թեհրանին, ապա նա Արաքսի միջանցքը դիտարկում է որպես «Հյուսիս-Հարավ միջազգային տրանսպորտային միջանցքի» մեկ այլ ուղղություն ստեղծելու հնարավորություն՝ Պարսից ծոցից դեպի Ռուսաստան և Եվրոպա Հայաստան և Վրաստան ապրանքների առաքման համար, գումարած երեք երթուղիներ՝ երկաթուղային Ադրբեջանով, ջրով Կասպից ծովով, ինչպես նաև երկաթուղի Կենտրոնական Ասիայի հանրապետություններով (Թուրքմենստան և Ղազախստան)։ Այդ նախագիծն իրականացնելու համար Թեհրանը մտադիր է միանալ հայկական երկաթուղային ցանցին։
Եվ հաշվի առնելով Երևանն ու Վրաստանը կապող երկաթուղու առկայությունը, ինչպես նաև Վրաստանի և Ռուսաստանի միջև մինչ այժմ չշահագործված հատվածը (այդտեղ հիմնականում Աբխազիան է արգելակում), ապագայում հնարավոր է դառնում ստեղծել մի երթուղի, որը կկրկնօրինակեր ադրբեջանական ուղղությունը: Սակայն նման հեռանկարը, բնականաբար, մեծ ոգևորություն չի առաջացնում Բաքվում։
Այնուամենայնիվ կարող են փաստել, որ Իրանի և Ադրբեջանի միջև այս տարաձայնությունները կարող են բացասաբար ազդել Արաքսի միջանցքի կառուցման ֆինանսավորման վերաբերյալ կողմերի որոշումների վրա։ Սակայն, նույնիսկ հաշվի առնելով մեկ փաստ, որ Ադրբեջանը կարող է անվճար ճանապարհային և երկաթուղային կապ ստանալ Նախիջևանի Ինքնավար Մարզի հետ, որը ներկայումս չունի, իսկ դրա միջոցով Թուրքիայի հետ, այսպես թե այնպես, այդ նախագիծը կիրականացվի։
Ինչ վերաբերում է Զանգեզուրի միջանցքին, այն նույնպես օրակարգից հանված չէ։ Մոտ ապագայում Բաքվին այդ նախագիծը պետք կգա որպես Երևանի վրա ճնշում գործադրելու լծակ, որպեսզի սահմանի հարցը լուծի իր օգտին։ Խոսքը սահմանային գոտում ադրբեջանական անկլավների, ադրբեջանական զորքերի կողմից օկուպացված տարածքների և այլնի մասին է։ Ըստ ամենայնի, Բաքուն ելնում է նրանից, որ Փաշինյանը նախընտրում է համաձայնվել փոքր տարածքային կորուստների, քան որոշել գնալ ռազմական հակամարտության և Սյունիքի մարզի կորուստի։ Այդ առումով ակնառու են ադրբեջանցի քաղաքական գործիչների հայտարարությունները, թե Սյունիքը «պատմականորեն» ադրբեջանական տարածք է։
Նյութը հրապարակման պատրաստեց Կամո Խաչիկյանը
