Ծանոթ ու միարժամանակ անհայտ…երաժշտական գործիք դհոլ
ՀԱՍԱՐԱԿՈՒԹՅՈՒՆ
Բազմաթիվ հարվածային գործիքների տեսակներ են օգտագործվել Հայաստանի տարածքում: Հայոց պատմության ընթացքում բոլոր դարերում ծեսերի և ծիսական արարողությունների ժամանակ օգտագործվել են են ծնծղաներ, թմբուկներ, դհոլներ և այլ հարվածային գործիքներ: Հայկական հարվածային գործիքների ամենավաղ հիշատակումներ պարունակող պատմական փաստաթղթերըմ վերաբերում են մինչև մեր
թվարկությունից առաջ 3000–2000 թվականներին: Ըստ հին ձեռագրերի հարվածային գործիքներ են օգտագործվել դեռ Անահիտ աստվածուհու երկրպագության ժամանակ: Այդ գործիքներից օրինակ մ.թ.ա. մոտ 800 թվականով ժամանակագրված ծնծղաներ են հայտնաբերվել Կարմիր բլուրի պեղումների ժամանակ: Իհարկե այդ ժամանակներով թվագրված դհոլները մեզ չեն հասել, բայց դրանք ևս օգտագործվել են ծեսերի
ժամանակ:
Հայաստանում ներկայումս տարածված բազմաթիվ հարվածային գործիքներից ամենաօգտագործվողը և հանրաճանաչը դհոլն է: Դհոլը հայկական հարվածային ազգային երաժշտական գործիք է։ Այն պատկանում է երկկողմանի թմբուկների դասին։ Այս գործիքը տարածված է նաև տարբեր ազգերի մոտ և օգտագործվում է երաժշտական համույթներում։ Դհոլը բաղկացած է գլանաձև սնամեջ մարմնից կամ շրջանակից, որի վրա ձգված է կաշվե կամ պլաստիկե մեմբրան։ Մեմբրանի ձգվածության աստիճանով կարգավորվում է ձայնի բարձրությունը։ Դհոլի մարմինը պատրաստվում է փայտից, մետաղից (պողպատ, լատուն և այլն), ակրիլային պլաստիկից, իսկ գլանաձև մարմնի երկու կողմերից ձգվում է այծի կամ հորթի մշակված կաշի։ Հնում դհոլի մարմինը սովորաբար պատրաստվել է ընկուզենու փայտից, բայց քանի որ ընկույզենու փայտանյութը դժվար է մշակել և հաճախ է պատահում, որ պատրաստելից այն կոտրվում է, օգտագործվել են նաև այլ փայտանյութեր, իսկ ներկայումս առավել կիրառական է պլաստմասսան: Այնուամենայնիվ լավագույն դհոլ նվագողները հիմա էլ նախընտրում են ընկուզենուց պատրաստված դհոլներ, չնայած նման գործիքի ծանր քաշին: Բանն այն է, որ նման դհոլների տեմբրը շատ հարուստ է: Դհոլ նվագելու համար պահանջվում են երկու փայտե ձողիկներ, որոնցից հաստը կոչվում է կոպալ իսկ բարակը ճիպոտ: Կոպալ անունը բնորոշ է Ղարաբաղին, իսկ օրինակ որոշ վայրերում ընդունված է եղել չոմբախ անունը, որոշ վայրերում էլ թոխմախ անվանումը: Գոյություն ունեն երկու տիպի ճիպոտներ, և դրանք տարբերվում են ըստ
իրենց բնույթի և տարածվածության վայրի: Դրանցից մի տեսակը սովորական 30-ից 40 սանտիմետր երկարությամբ ծառի ճկուն ճյուղ է, իսկ մյուս տեսակը ծայրին ունենում է քաթանե ծայրակալ: Դրանք պատրաստված են բամբուկից կամ եղեգից։ Ձայնը հնչեցվում է երկու փայտե ձողիկներով կամ մատների ծայրով և ձեռքերի ափերով հարվածելով ձգված կաշվին։
Նյութը հրապարակման պատրաստեց Կամո Խաչիկյանը
