Ծանոթ ու միաժամանակ անհայտ… չուչխելի

Շատերի սիրված քաղցրավենիքն է հարավային շրջաններում տարածված չուչխելին՝ ընկույզով խաղողի երշիկը: Բավական է գնալ այնպիսի տեղ, որտեղ ավելի տաք է, և անպայման այն անմիջապես պահանջված և սիրված է դառնում: Ըստ ամենայնի, այդ ուտեստի համը ամբողջությամբ ընկալվում է հենց բուն տաք բնակլիմայական գոտում:

Ըստ ընդունված տեսակետի  չուչխելին վրացական կամ հայկական աղանդեր է: Ի դեպ, կովկասցիները մշտապես անհաշտ վեճերի մեջ են, թե ո՞ւմ է իրականում այս կամ այն ուտեստը պատկանում: Ոչ միայն վրացիներն ու հայերն են հավակնում չուչխելու ստեղծման իրավունքը, այլ նաև օսերը և աբխազները, բացի դա Կովկասի այլ ժողովուրդներ ևս ասելու բան ունեն այդ մասին:

Նշենք, որ այդ քաղցրությունը առատ է նաև Կիպրոսում, Թուրքիայում և Մերձավոր Արևելքում: Ընդ որում այն դեպքում, եթե  դա անվանենք չուչխելի այլ ոչ թե սուդջուխ, որը ավելի մոտ է վրացերենին: Ավելին, 2011թվականին Վրաստանը կարողացել է արտոնագիր ձեռք բերել չուչխելիի համար: Չաչաի, խաչապուրիի, սուլուգունիի և այլ ավանդական ուտեստների և խմիչքների հետ միասին, չուչխելին դարձել է վրացական ազգային հարստություն: Չուչխելի անունը գալիս է մեգրելական բարբառի երկու բառերից: Չհուրը նշանակում է ցուրտ, իսկ չխերը ՝ տաք: Չնայած, եթե մտածենք  պատրաստման գործընթացի մասին, ապա ամենայն հավանականությամբ այդ բառերի վանկերը պետք է վերադասավորվել: Ի վերջո, չուչխելի պատրաստելիս նախ եփումե են խաղողի հյութը, ապա հետո հովացնում այդ երշիկները: Բայց, ըստ երևույթին, դա այդպկերպ ասելու դեպքում հնչեղ չէր լինի:

Այսպիսով, չուչխելին վրացական ազգային քաղցրավենիք է: Այն պատրաստվում է լարի կամ թելի վրա շարած ընկույզից և խաղողի հյութի ժելե հիշեցնող հատուկ զանգվածից, այսպես կոչված, տատարայից, հայերենում շիրայից, որը եփում են խաղողի հյութը ալյուրի և շաքարի հետ խառնելուց հետո եփելով: Պատրաստի չուչխելին, դեռ նոր պատրաստված և կպչուն, փաթաթում են կտորի մեջ և թողնում հասունանա գրեթե երեք ամիս չոր և լավ օդափոխվող սենյակում, քանի որ  չուչխելին չպետք է կորցնի իր փափկությունը և ծածկված լինի մակերեսին աճած շաքարի թեթև սպիտակ ծաղկմամբ, ինչը լավ, պատշաճ կերպով պատրաստված չուչխելիի նշան է:

Չուչխելիի ստեղծման մասին, իհարկե, ճշգրիտ պատմական տվյալներ չկան, բայց կան տարբեր լեգենդներ: Ենթադրաբար, չուչխելիի առաջացումը եղել է  Բագրատիոնների տոհմից Դավիթ 4-րդ Շինարար թագավորի օրոք: Եվ դա եղել է 11-12-րդ դարերին: Արշավանքների մեկնող վրացի զինվորները իրենց հետ միշտ տարել են այդ համեղ և սննդարար քաղցրավենիքը, հաշվի առնելով դրա պահպանման երկար ժամկետը:

Կա լեգենդ մի վրացի տղայի մասին, որը ապաստան է գտել վանականների մոտ: Մի անգամ, երբ պատրաստվում էր տոնական (խաղողի հյութով) շիլա, այդ անփույթ տղան պատահաբար կաթսայի մեջ է գցել ընկույզի կախանը: Նա համարձակություն է ունեցել խոստովանելու իր սխալը խիստ ավագ վանականին: Վերջինս էլ հրամայել է (կամ կատակով, կամ լրջորեն), որ քանի որ վերջինս փչացրել է սնունդը, այժմ ստիպված կլինի ուտել այն: Տղան խաղողի հյութով ծածկված կախանը կախել է ծառին, և երբ այս հովացել և կարծրացել է՝ փորձել է այն: Նա իր կյանքում երբեք չի համտեսել ավելի համեղ բան: Դրանից հետո վանականները սկսել են եկեղեցական չուչխելի պատրաստել:

Այնուամենայնիվ բազմաթիվ հարավային երկրներ ունեն չուչխելիի նման աղանդերներ: Կովկասյան որոշ երկրներում չուչխելին  կոչվում է «դժանդժուխա», Աբխազիայում «ադժինդժուխ»: Հայաստանում և Հունաստանում այդ աղանդերը կոչվում է սուջուխ (ճիշտ այնպես, ինչպես չոր երշիկը): Թուրքիայի բարբառներից մեկում ադժիլի լավաշ (ընկույզի երշիկ) կամ օրչիկ: Պարսկական երկրներում օգտագործվում է լավաշակ արջիլի (մրգային ընկույզ) անվանումը: Խոհարարական համաժողովներց մեկում Սիրիայից մի տղա գրել է, որ իրենք այդ քաղցրավենիքը մալբանն են անվանում: Իսկ ինչ-որ մեկը, նույնպես այդ շրջաններից, երևի թե Հալեպից, ասել է, որ Ալ Քադի շուկայում չուչխելին անվանում են  շեյթանի՝ սատանայի սեռական օրգանը նշող բառով: Հուսանք, որ նա կատակել է: Չնայած ո՞վ գիտի, :

Կ․ Խաչիկյան