Ինչո՞ւ Ռուսաստանի և Հայաստանի միջև առևտուրը կարող է նվազել 6 միլիարդ դոլարով
ՔԱՂԱՔԱԿԱՆՈՒԹՅՈՒՆ
Ռուսաստանի կառավարության հաշվարկներով 2024 թվականին ռուս-հայաստանյան փոխադարձ առևտրաշրջանառությունը կրճատվել է 2 միլիարդ դոլարով, այս տարվա սկզբից արդեն 3 միլիարդ դոլարով, իսկ տարեվերջին կորուստները կարող են հասնել 6 միլիարդ դոլարի։ Այս մասին Vedomosti.ru-ին տված հարցազրույցում հայտարարել է Ռուսաստանի փոխվարչապետ Ալեքսեյ Օվերչուկը։ Նրա խոսքով՝ Եվրամիության հետ Հայաստանի հնարավոր մերձեցման քննարկումն «արդեն իսկ հսկայական բացասական տնտեսական ազդեցություն է ունենում Ռուսաստանի հետ հարաբերությունների վրա»։ Օվերչուկը հավելել է, որ ինքը զգուշացրել է իր հայ գործընկերներին այդ մասին բացատրելով, որ «ռուս ձեռնարկատերերը սկսում են ավելի զգույշ լինել Հայաստանի հետ բիզնես վարելու հարցում»։
«Տարեվերջին ընդհանուր անկումը, ակնհայտորեն, կկազմի 6 միլիարդ դոլար։ Մոտավորապես 26 միլիարդ դոլար ՀՆԱ ունեցող երկրի համար դա շատ նկատելի թիվ է։ Եվ դա միայն ռուսական բիզնեսի արձագանքն է ԵՄ-ի հետ մերձեցման վերաբերյալ հայկական քննարկմանը», - ասել է Օվերչուկը։ Հարաբերությունների լարվածությունն ու անորոշությունը կարող են ազդել բիզնեսի վարքագծի վրա, և այժմ այն կարող է ձգտել նվազագույնի հասցնել ռիսկերը և դիվերսիֆիկացնել, կարծում է Ռուսաստանի Դաշնության կառավարությանը կից Ֆինանսական համալսարանի միջազգային բիզնեսի ամբիոնի դոցենտ Արտեմ Պիլինը: Այս հանգամանքը գործոն է, թեև հեռու է միակից, որը ազդում է երկու երկրների միջև առևտրի ծավալի փոփոխությունների վրա, հավելել է նա։
Օվերչուկը հիշեցրել է Մոսկվայի պաշտոնական դիրքորոշումը. ԵԱՏՄ-ն և ԵՄ-ն «անհամատեղելի» են, և «հնարավոր չի լինի միաժամանակ լինել երկու միություններում»։ «Բրյուսելը թույլ չի տա Երևանին նորմալ հարաբերություններ ունենալ Ռուսաստանի հետ», - ասել է փոխվարչապետը: Այժմ Հայաստանը, ըստ նրա, պարզեցրել է ԵԱՏՄ-ից դուրս ներմուծվող սննդամթերքի համապատասխանությունը գնահատող փաստաթղթերի մշակման ընթացակարգը: «Այդ թվացյալ աննկատ որոշման պատճառով Ռուսաստանը պետք է գնահատի իր շուկային սպառնացող վտանգները», - նշել է Օվերչուկը։
2024 թվականին ԵՄ-ի հետ Հայաստանի առևտրաշրջանառությունը կազմել է 2.1 միլիարդ դոլար, ԵԱՏՄ-ի հետ 12.7 միլիարդ դոլար, որից Ռուսաստանի հետ 12.4 միլիարդ դոլար, պարզաբանել է Օվերչուկը, Ռուսաստանի ընդհանուր բաժինը Հայաստանի առևտրում կազմում է մոտ 40%: Փոխվարչապետը հավելել է, որ մինչև ԵԱՏՄ-ին միանալը, մեկ շնչի հաշվով Հայաստանի ՀՆԱ-ն կազմել է 3850 դոլար, իսկ միության ընդհանուր շուկային մուտք գործելու շնորհիվ 2024 թվականին այն գերազանցել է 8500 դոլարը:
Նա ենթադրել է, որ փաստաթղթի հեղինակները «հույսը դրել են այն փաստի վրա, որ ԵԱՏՄ-ն չի կարող բացել իր շուկան այն ապրանքների համար, որոնք չեն համապատասխանում իր պահանջներին», ուստի Ռուսաստանը պետք է ուժեղացնի Վերին Լարսի վերահսկողությունը, «ինչը կզգան շատ բարեխիղճ հայ արտադրողներ»: «Դա կառաջացնի նրանց դժգոհությունը Ռուսաստանից և ԵԱՏՄ-ից, - ասել է փոխվարչապետը, - Մեզ դնում են նման պայմաններում, և այդ ջանքերի վերջնական նպատակը, ինչպես ԵՄ-ն է ցանկանում, Ռուսաստանի և Հայաստանի միջև լիակատար խզումն է»: 2020 թվականի Լեռնային Ղարաբաղում տեղի ունեցած պատերազմից հետո Հայաստանում քննարկումներ սկսվեցին Ռուսաստանին ուղղված միավորումներին անդամակցելու նպատակահարմարության վերաբերյալ: 2024 թվականին ՀԱՊԿ-ին անդամակցությունը սառեցվեց, ամրապնդվեցին կապերը ԵՄ-ի և դրա անդամ երկրների, այդ թվում Ֆրանսիայի հետ: 2024 թվականի մարտին Եվրախորհրդարանը բանաձև ընդունեց, որով առաջարկվում էր քննարկել Հայաստանին ԵՄ թեկնածուի կարգավիճակի հարցը: 2025 թվականի մարտին խորհրդարանն ընդունեց օրենք եվրաինտեգրման գործընթացի մեկնարկի մասին: ՀՀ վարչապետ Նիկոլ Փաշինյանը հայտարարեց, որ պահանջում է, որ հարցը դրվի հանրաքվեի: Օվերչուկը հարցի նման ձևակերպումը համարում է ԵԱՏՄ-ից դուրս գալու նախապատրաստություն: Ռուսաստանի արտաքին գործերի նախարար Սերգեյ Լավրովի 2025 թվականի մայիսին Երևան կատարած այցի ժամանակ նրա հայ գործընկեր Արարատ Միրզոյանը վստահեցրել է, որ Հայաստանը չի դիմել ԵՄ-ին և կհամագործակցի ԵԱՏՄ-ի հետ: Vedomosti.ru–ին տված հարցազրույցում Օվերչուկը ԵՄ-ի մասին օրենքի համատեքստում նշել է. «Մենք ավանդույթ ունենք օրենքին լուրջ վերաբերվելու»: Նրա խոսքով` չնայած ԵԱՏՄ-ի և Ռուսաստանի շնորհիվ Հայաստանի տնտեսական հաջողություններին, «երկրում կան մարդիկ, ովքեր կարծում են, որ ԵՄ-ի հետ հարաբերությունների զարգացումը բացում է ավելի շատ հեռանկարներ»։ Դա, կարծում է Օվերչուկը, ռիսկեր է պարունակում, օրինակ Ռուսաստանի հետ օդային երթևեկության խափանում, որը ԵՄ-ն դադարեցրել է 2022 թվականից, ռուս-եվրոպական սահմանափակումների պատճառով սահմանին բեռնատարների «վերաբարձելու» անհրաժեշտությունը և այլն: «Դա կլինի Հայաստանի ժողովրդի ընտրությունը, և մենք միշտ կհարգենք այն։ Բայց պետք է պատկերացնել, թե ինչպես դա կազդի սովորական մարդկանց կյանքի վրա»։ Իրավաբանական գիտությունների դոկտոր Ալեքսեյ Իսպոլինովի խոսքով ԵՄ-ն 2021 թվականից ի վեր Հայաստանի հետ ունի Համապարփակ և ընդլայնված գործընկերության համաձայնագիր, որը չի խանգարում Երևանին լինել ԵԱՏՄ անդամ։ Սակայն, ասոցացման համաձայնագիրը և ԵՄ թեկնածուի կարգավիճակը կստիպեն վերանայել ԵԱՏՄ-ի հետ կապերը: «Ասոցացումը դեռևս թողնում է բացթողումներ, բայց թեկնածուի կարգավիճակը կբացառի այլ մաքսային միությունների հնարավորությունը»,– ասել է նա։ Հաշվի առնելով Ռուսաստանի հետ կապերից բարձր կախվածությունը, դեռևս չկան նախադրյալներ, որ Հայաստանը դուրս գա ԵԱՏՄ-ից, անդամակցության առավելությունները մեծ են, կարծում է Պիլինը: ԵՄ-ի հետ Երևանի ազատ առևտրի գոտին ռիսկեր է պարունակում Ռուսաստանի համար, սակայն ԵՄ-ի հետ նրա ինտեգրումը, հավանաբար, չի փոխհատուցի ԵԱՏՄ-ից խզման հետևանքով առաջացած կորուստները։
Հարևան Վրաստանի օրինակը, որը 2016 թվականից ի վեր ունի ազատ առևտրի գոտու ռեժիմ և ասոցացման համաձայնագիր Եվրամիության հետ, ցույց է տալիս, որ դա չի երաշխավորում ապրանքների մատակարարման աճ բարձր մրցակցային և խիստ կարգավորվող եվրոպական շուկաներում, ասել է փորձագետը։
2024 թվականին, ըստ ԵՄ-ի Հանձնաժողովի տվյալների, Վրաստանի արտաքին առևտրի մասնաբաժնի առումով Եվրամիությունը առաջին տեղում էր (22%), իսկ Ռուսաստանը Թուրքիայից հետո հաջորդ տեղում՝ 10%-ով։ Սակայն, մինչդեռ եվրոպական ներմուծվող ապրանքների արժեքը 3.6 միլիարդ եվրոյից աճել է մինչև 4.3 միլիարդ եվրո, վրացական ապրանքների մատակարարումը եվրոպական շուկա, ընդհակառակը, նվազել է 800 միլիոն եվրոյից մինչև 700 միլիոն եվրո (2022 թվականին այն կազմել է 1 միլիարդ եվրո)։ Բացի այդ, ՀԿ-ների և օտարերկրյա գործակալների մասին օրենքների ֆոնին, ինչպես նաև Վրաստանի խորհրդարանի ընտրություններից հետո, Բրյուսելը դադարեցրել է Վրաստանի եվրոպական ինտեգրման շուրջ բանակցությունները, ով 2022 թվականից ի վեր ունի ԵՄ անդամակցության թեկնածուի կարգավիճակ։
2024 թվականի մարտին Եվրախորհրդարանի բանաձևում, որը վերաբերում էր Հայաստանին ԵՄ թեկնածուի կարգավիճակ շնորհելու հնարավորությանը, նշվել է, որ Ռուսաստանը ուժեղ ազդեցություն ունի Հայաստանի տնտեսության վրա, և Երևանը պետք է ուշադրություն դարձնի ԵՄ պատժամիջոցները շրջանցելուն։ 2023 թվականին Բրյուսելը մշակել է մեխանիզմ «զուգահեռ ներմուծման» միջոցով պատժամիջոցների ռեժիմները խախտող երկրների դեմ երկրորդական սահմանափակումների աստիճանական նախապատրաստման համար (չնայած այն դեռևս չի կիրառվել)։
2021-2024 թվականներին հայ-ռուսական առևտրաշրջանառությունն աճել է 4.8 անգամ։ 2022-2023 թվականներին հիմնական աճը պայմանավորված է եղել բարձր տեխնոլոգիական ապրանքների արտահանման և վերաարտահանման աճով դեպի Ռուսաստան՝ «զուգահեռ ներմուծման» միջոցով, մինչդեռ 2024 թվականին Հայաստան ներմուծումն է կտրուկ աճել։ 2022-2024 թվականներին Հայաստանի ներմուծման բարձր աճի տեմպերը պայմանավորված են եղել ոսկու և թանկարժեք մետաղների մատակարարմամբ՝ դեպի ԱՄԷ և Հոնկոնգ վերաարտահանման միջոցով, նշել է Պիլինը: «2022-2024 թվականներին Հայաստանը «կամուրջ» էր արևմտյան բարձր տեխնոլոգիական ապրանքների և ռուսական հումքի համար»,– ասել է նա։ Սակայն 2025 թվականի հունվար-ապրիլին Հայաստանի վիճակագրական կոմիտեն գրանցել է Ռուսաստանի հետ առևտրի 3.7 միլիարդ դոլարով (-62.5%) անկում՝ ներմուծման 72.7% անկման և արտահանման 6.8% անկման պատճառով։ Վերջինս ռուսական ներմուծման փոխարինման ծրագրերի մեկնարկի և զուգահեռ ներմուծման սահմանափակումների հետևանք է, իսկ Հայաստանի գնումների անկումը պայմանավորված է ռուսական թանկարժեք մետաղների հետ գործարքների կրճատմամբ, բացատրել է Պիլինը։ Նրա խոսքով այս միտումները գագաթնակետային արժեքներին հասնելու և աճի գործոնները սպառելու արդյունք են: «Զուգահեռ, ներմուծման և արտահանման սխեմաները չեն կարող կայուն համարվել` հաշվի առնելով երկրորդային պատժամիջոցների ռիսկը և հումքի շուկաների առանձնահատկությունները»,– եզրափակել է նա։
Նյութը հրապարակման պատրաստեց Կամո Խաչիկյանը
