Տարածաշրջանային նոր «աշխարհագրություն» է գծվում

Տարածաշրջանային աշխարհաքաղաքական գործընթացները, պտտվելով ի շրջանս յուր, անընդհատ նոր իրողությունների առաջ է կանգնեցնում։ Այսօր հայ-ադրբեջանական հարաբերությունները մի յուրահատուկ փակուղի են հիշեցնում, որտեղից դուրս գալու համար բավական պրոֆեսիոնալ վարորդ է հարկավոր, որը, ցավոք, հայկական պետականությունը չունի, դրա փոխարեն կա մարդ, ով ցանկացած պահի ու ցանկացած գնով պատրաստ է հպատակվել ադրբեջանա-թուրքական տերերին։ Նշենք, որ հայ-ադրբեջանական հարցերով աննախադեպ ակտիվություն է դրսևորում հավաքական Արևմուտքը, որն, իհարկե, ունի սեփական օրակարգը, որն էլ փորձում է ամեն գնով օր առաջ կյանքի կոչել։ Խոսքն, իհարկե, ոչ մի աղերս չունի, այսպես կոչված,  «հայկական շահի» կամ «բարեկամ» լինելու մասին, այստեղ թիվ մեկ հարցը ՌԴ ֆակտորի հնարավոր զրոյացումն է։

Այս ամենին զուգահեռ, ինչքան էլ Ալիևը խոսի հայ-ադրբեջանական բանակցություններում ամերիկյան դերակատարման նվազեցման կամ նույնիսկ դադարեցման հեռանկարի մասին, միևնույնն է, փաստը մնում է փաստ՝ Նիկոլի աշխատակազմի և Ալիևի վարչակազմի համատեղ հայտարարությունն ընդունվել է անմիջապես այն բանից հետո, երբ ԱՄՆ Պետքարտուղարության ներկայացուցիչ Ջեյմս Օ՛Բրայենն այցելել էր Բաքու։

Ըստ էության, դիվանագետի Ադրբեջան մեկնելու նպատակները հստակ էին նշված՝ նպաստել հայ-ադրբեջանական բանակցային գործընթացի առաջընթացին ու Ադրբեջանի հետ ԱՄՆ-ի հարաբերությունների կարգավորմանը։ Ու, չնայած ընդամենն օրեր առաջ Ալիևն ու Փաշինյանը խոսում էին երկու երկրների հարաբերություններում առաջացած նոր խնդիրների և անվստահության, ինչպես նաև բանակցային գործընթացի դանդաղման ու նույնիսկ կասեցման մասին, միևնույն է, Բրայենի այցը բավական էր, որպեսզի «սառույցը տեղից շարժվի»։ Ավելին, երկու կողմերի համատեղ հայտարարությունն այնքան անսպասելի էր, որ նույնիսկ կասկած է առաջանում, թե որքանով էին Փաշինյանն ու Ալիևը տեղյակ, որ նման համաձայնության պիտի գան միմյանց հետ։ Այդ կասկածներն ավելի են շատանում, երբ հետևում ենք Ալիևի ու Փաշինյանի՝ արդեն հրապարակված հայտարարությունից հետո ասված խոսքերին։

ԱՄՆ ազդեցությունը թե՛ Հայաստանի և, թե՛ Ադրբեջանի արտաքին քաղաքականության վրա միանշանակ է։ Ինչպես նաև միանշանակ է, որ արցախյան հարցում տեղի ունեցող զարգացումներն այլևս դուրս են Ալիևի ու Փաշինյանի վերահսկողության տիրույթից։ Երկուսն էլ դա լավ գիտեն և փորձում են չհատել ավելի մեծ տերությունների կողմից գծված այն սահմանները, որոնցից այն կողմ հարցականի տակ կդրվի իրենց ճակատագիրը։

Իսկ մեծ տերությունները զբաղված են իրենց համար ավելի կարևոր նշանակություն ունեցող հարցերով։ Արցախյան հիմնախնդիրը նրանց համար դեռևս առաջնային նշանակություն չունի։ Հարավային Կովկասում խնդիրները կարգավորելու հերթը նրանց համար ամենավերջինն է։ Մինչ այդ Ուկրաինայի խնդիր գոյություն ունի, Մերձավոր Արևելքի, Միջին Ասիայի, Չինաստանի և այլն։ Սա չի նշանակում, որ լուծումները կուշանան։ Բայց նշանակում է, որ միայն Հարավային Կովկասի համար առանձին լուծում չի լինելու։ Միակ որոշումը, որն այս պահին կա մեր տարածաշրջանի հետ կապված, այն է, որ Արցախում պետք է հայեր բնակվեն։ Ընդ որում, սրա հետ համակարծիք են թե՛ Մոսկվան, թե՛ Վաշինգտոնը, թե՛ Բրյուսելը։ Հակասությունները միայն հայերի վերադարձի մեխանիզմներին և հետագա անվտանգության երաշխիքներին են վերաբերվում։ Այս հարցերում աշխարհաքաղաքական կենտրոններից յուրաքանչյուրն իր մոտեցումն ունի։

Փորձենք հասկանալ, թե ինչ վախեր ունի Ալիևը, հնարավոր հետագա գործընթացներից․ ակնհայտ է, որ վերջինս, հստակ հասկանալով, որ հայերի վերադարձի հարցն ուշ թե շուտ դրվելու է իր առջև, փորձում է որոշակի նախապատրաստական աշխատանքներ տանել և հնարավորինս ապահովագրել իրեն դժվար զարգացումներից։ Ավելին, նշված խնդրի լուծմանն ուղղված Ալիևի քաղաքականությունը մի քանի պարզ քայլերից է բաղկացած։ Նախ և առաջ նա փորձում է ամեն ինչ անել, որպեսզի արցախցիների մի մասը վերադառնա Ստեփանակերտ, բայց նրանց թիվը չգերազանցի մի քանի հազարը։ Այսինքն, որպեսզի Արցախում այնքան հայեր բնակվեն, որ մի կողմից նա կարողանա հայտարարել, թե հայերի վերադարձի հարցը լուծված է, մյուս կողմից էլ՝ վերադարձած հայերը խնդիր չդառնան Ադրբեջանի համար։ Ի դեպ, Ալիևի վարչակազմն արդեն սկսել է ակտիվ աշխատել այս ուղղությամբ։

Երկրորդ առանցքային դրվագն այն է, որ հայերի Արցախ վերադառնալու խնդրին զուգահեռ քաղաքական օրակարգ են բերում նաև ադրբեջանցիներին Հայաստանում վերաբնակեցնելու անհրաժեշտությունը։ Գուցե ընթերցողի համար տարօրինակ հնչի, բայց այս հարցում Ալիևի հիմնական և կարևորագույն դաշնակիցը Նիկոլն է ու նրա քաղաքական թիմը։ Վերջիններս վաղուց են արդեն հայտարարում, որ Հայաստանում ադրբեջանցիների անվտանգությունն ու իրավունքները երաշխավորված կլինեն, այս թեմայով վերջին շրջանում քանիցս ականատես ենք եղել տարբեր հակապետական դրսևորումների։

Հաջորդ տարի արտահերթ նախագահական ընտրություններ կազմակերպելով՝ Ալիևը փորձում է նախապես չեզոքացնել իր իշխանությանը սպառնացող բոլոր այն խնդիրները, որոնք անկասկած կառաջանան հայերի Արցախ վերադառնալուց հետո։ Ասել է, թե Ալիևն ազատվում է բոլոր գլխացավանքներից և ուզում է մինչ գերտերությունների առջև ստանձնած պարտավորությունների կյանքի կոչելը, լուծի իր իշխանության հարցն Արդբեջանում։ Այս թեմայով պակաս հետ չի մնում նաև Փաշինյանը՝ տեղական իշխանությունների բռնազավթում իրականացնելով։ Ինչպես հնարավոր բոլոր դեպքերում տիրաժավորում են իշխանության սազանդարները, առաջիկայում Հայաստանում ևս  չեն բացառվում արտահերթ ընտրրությունները:

Համադրելով վերոշարադրված բոլոր գործոնները, ինչպես նաև այն հանգամանքը, որ ուկրաինական ճգնաժամը կարծես հանգուցալուծմանն է մոտենում, կարելի է սպասել, որ գալիք 2024 թ. մեկնարկելու է ձևավորվող նոր աշխարհակարգը վերջնական տեսքի բերելու գործընթացը։ Իսկ սա նշանակում է, որ փոփոխություններ կլինեն նաև Հարավային Կովկասում, և տարածաշրջանը կմտնի նոր շրջափուլ, և այստեղ արդեն պետք է համադրվի ՀՀ շահերն ու ակնկալել ճիշտ դիրքավորում, որի համար, ինչպես արդեն բարի ավանդույթ  է դարձել ասել, պետք է փոխվի գլխավոր բանակցողը։

Արմեն Հովասափյան