«Ձախողված արբիտրաժ. ինչպես Լեռնային Ղարաբաղը հասավ ինքնալուծարման»
ՎԵՐԼՈՒԾՈՒԹՅՈՒՆՆԵՐ
Forbes.ru-ն գրում է, որ չճանաչված Լեռնային Ղարաբաղի Հանրապետությունն ինքնալուծարվում է, Հարավային Կովկասում նոր տարածաշրջանային կարգ է ի հայտ գալիս, և ըստ ՄԳԻՄՕ-ի Միջազգային հետազոտությունների ինստիտուտի առաջատար գիտաշխատող Սերգեյ Մարկեդոնովի ԼՂՀ լուծարումը վերջին կետը չի լինի, առջևում պետք է սպասել մասնակիցների նորացված կազմով նոր առճակատումների։
2024 թվականի հունվարի 1-ից ԼՂՀ բոլոր ինստիտուտները կլուծարվեն մինչև Ամանոր, որը Ադրբեջանի համար այսուհետ հանգավորվելու է հաղթանակի և հաջողված «հողերի հավաքման» հետ, իսկ Հայաստանն ապրելու է այն նույն զգացմունքներով, ինչ սերբերն ապրեցին Կրայինայի և Կոսովոյի կորստից հետ, իսկ հույները 20-րդ դարի սկզբին Զմյուռնիայի կորստով։
Հայ-ադրբեջանական հակամարտությունը, որի առանցքում Լեռնային Ղարաբաղի կարգավիճակն էր, ընդգծել է մի քանի հիմնարար խնդիրներ։ Եվ առաջին հերթին հարցն այն է, թե որքանով կարող են երկու հարևան ազգային նախագծեր գոյակցել միմյանց հետ, թեկուզ հարաբերական խաղաղության պայմաններում։ Ե՛վ ռուսական կայսերական, և՛ խորհրդային նախագծի շրջանակներում «մեր Ղարաբաղի համար» պայքարը փաստացի դարձել էր առճակատում մեկ նպատակի համար, որն է հողի վրա էթնիկ սեփականության հաստատումը։ Այդ ամենը «վերևները»՝ լինի դա Ցարական Ռուսաստանը, թե ԽՄԿԿ-ն, խանգարեցին։ Բայց հետո «վերևներից» ազատագրումը նշանակեց «սեփական հողի վրա» անցանկալի էթնիկ տարրից ազատում, պետականության էթնոկենտրոն հայացքի ձևավորում։
Երևանի հայտնի պատմաբաններ Բաբկեն Հարությունյանը և Ալեքսանդր Իսկանդարյանը ժամանակին մի հետաքրքիր փոխաբերություն են հորինել նկարագրելու հայկական հետխորհրդային քաղաքականությունը, որն է «ղարաբաղացում»: Բայց նույն պատճառով այն կարող է օգտագործվել նաև որպես հարևան Ադրբեջանում նմանատիպ միտումները բնութագրելու բանաձև։ Երկու հարևան երկրներ և երկու հարևան ժողովուրդները, անկասկած, ունեին իրենց արմատները և իրենց իրավունքները Ղարաբաղի նկատմամբ, բայց նրանք պայքարում էին ոչ թե խաղաղ գոյակցության, այլ էթնիկ տիրույթի ստեղծման համար։ Եվ եթե ԽՍՀՄ վերջում և հետխորհրդային առաջին տարիներին մենք նկատում էինք բնակչության փոխանակում, հակահոսքեր Ադրբեջանական ԽՍՀ-ից դեպի Հայկական ԽՍՀ և հակառակ ուղղությամբ, իսկ 1991-1994 թվականներին ադրբեջանցիների արտահոսք, ապա հիմա տեղի է ունենում նախկին Լեռնային Ղարաբաղի Ինքնավար Մարզի հայաթափություն։
Էթնիկ սեփականության շուրջ պայքարը կարող էր ավելի քիչ դաժան լինել, եթե երկու հակառակորդ կողմերի միջև արդյունավետ արբիտրաժ լիներ: Ընդ որում դա հիմնական խնդիրն է եղել վերջին 100 տարվա ընթացքում: Ե՛վ կայսերական իշխանությունները, և՛ խորհրդային առաջնորդները մանևրում էին երկու ազգային շարժումների միջև և ի վերջո պետության փլուզման դեպքում հայտնվում երկու աթոռների արանքում: Արտաքին մոդերատորների հետ ևս ավելի լավ չէր ստացվում: Ժամանակին Միացյալ Նահանգները և նրա դաշնակիցները, կորցնելով հետաքրքրությունը Ղարաբաղի նկատմամբ որպես ԽՍՀՄ թուլացման միջոց, արագ մոռացան նրա «ժողովրդավարական ներուժի» մասին։ Եվ հետո, ինչպես խորհրդային առաջնորդները, նրանք հավասարակշռվեցին հայկական ազդեցիկ լոբբիստների ճնշման և էներգետիկ անվտանգության շահերի միջև, վերջինս էլ նրանց ստիպեց թեքվել հօգուտ Բաքվի: Հետխորհրդային Ռուսաստանը և Արևմուտքը նաև այլ կերպ էին տեսնում Կովկասի հեռանկարները։ Եթե Մոսկվայի համար իր հարավային մասում իրավիճակը մեծամասամբ անվտանգության հարց է, ապա ԱՄՆ-ի ու ԵՄ-ի համար դա պայքար է ընդլայնման համար: Մինչև Ուկրաինայում «հատուկ գործողության» մեկնարկն այդ հակասությունները շատ չէին խանգարում ընտրովի համագործակցությանը, սակայն 2022 թվականի փետրվարից հետո դրանք հանգեցրին համատեղ ջանքերի կաթվածահարման։
Այնուամենայնիվ, վերջին 30 տարիների ընթացքում Կովկասը շատ է փոխվել։ Իր «արևմտականացման» հետ մեկտեղ տեղի է ունեցել նաև տարածաշրջանի ձևավորվող «արևելքականացում»: Իսրայելա-իրանական առճակատման արտահանումը և Թուրքիայի աճող նկրտումները ցույց են տվել, որ միայն սառը պատերազմի մեթոդոլոգիան ակնհայտորեն բավարար չէ։ Կովկասը կոլեկտիվ ջանքեր է պահանջում իրավիճակը կայունացնելու և հակամարտությունները լուծելու համար։ Բայց խնդիրն այն է, որ բոլոր առանցքային խաղացողները նախընտրում են սոլո խաղալ: Եվ այդ պայմաններում ուժի գործոնն է դառնում հիմնականը, որքան էլ տխուր է դա խոստովանելը։
Եթե 1990-ականների սկզբին հայկական կողմն էր «անվտանգության գոտի» ստեղծել հետագայում այն բանակցություններում «շահույթով» տալու համար, ապա այսօր մենք տեսնում ենք, թե ինչպես է Ադրբեջանը, որին աջակցում է Թուրքիան, իր խաղը տանում, ձգտում գտնել սեփական «անվտանգության գոտին»։ Այդ համատեքստում նախագահ Իլհամ Ալիևի հայտարարությունն այն մասին, որ «Արևմտյան Զանգեզուրը խորհրդային ուժով բաժանվել է» պատահականություն չի թվում։ Ադրբեջանը սկսել է խոսել երկրի արևմտյան շրջանների և Նախիջևանի էքսկլավի միջև միջանցք կառուցելու մասին։ Ռուսաստանը 2023 թվականի սեպտեմբերին չի պարտվել Հարավային Կովկասի պատերազմում, նրա բանակը պարզապես ռազմական առճակատման մեջ չի մտել կողմերից որևէ մեկի հետ։ Սակայն Մոսկվայի հեղինակությունը լուրջ հարված է ստացել: ԼՂՀ-ն չճանաչելու ֆորմալ հիմքեր կարելի է ներկայացնել որքան ուզես՝ և՛ Կրեմլի, և՛ հենց Հայաստանի կողմից։ Բայց զանգվածային գիտակցության համար դիվանագիտական կոռեկտության և ֆորմալ իրավագիտակցության նկատառումները չեն գործում։ Շատերին է թվում, որ Մոսկվան, իր ողջ ուժերը կենտրոնացնելով Ուկրաինայի և Արևմուտքի հետ առճակատման վրա, պարզապես նվազեցրել է կովկասյան ուղղության առաջնահերթությունը, և արդյունքում «կարմիր գծերը» այս կամ այն ուղղությամբ փոխելու ցանկությունը։ Ավելին, մեր աչքի առաջ արագորեն փոխվում է տարածաշրջանային կարգը՝ հին կանոնները չեն գործում, հաստատվում են նորերը։ Արտաքին թույլ արբիտրաժի և ուժի գործոնի արդյունավետության պայմաններում երկրների համար կա մեծ գայթակղություն հետղարաբաղյան Կովկասում ներգրավվել նոր հեղինակային իրավունքի պայքարի մեջ։
Նյութը հրապարակման պատրաստեց Կամո Խաչիկյանը
