Ծանոթ ու միառժամանակ անհայտ…երաժշտական գործիք դուդուկ

Ով լսում է դուդուկի ցավեցնեղ, ներթափանցող ձայնը, նա հավերժ սիրահարվում է նրան: Ծիրանի փայտից պատրաստված այդ երաժշտական ​​գործիքը կախարդական ուժ ունի: Դուդուկի երաժշտությունը կլանել է իր մեջ Արարատյան լեռների հնագույն գագաթների քամու ձայները, մարգագետինների ու հարթավայրերի խոտերի շշնջյունը, լեռնային գետերի բյուրեղյա քչքչոցը և անապատի հավերժական թախիծը:

Դուդուկը ամենահին երաժշտական ​​գործիքներից մեկն է: Կան վարկածներ, որ այն հնչել է դեռ հին Ուրարտուի թագավորությունում, որի տարածքը ներկայումս մասամբ պատկանում է ժամանակակից Հայաստանին: Ուրարտուի վերծանված գրերում հիշատակվում է դուդուկի նման գործիք: Կարելի է ենթադրել, որ այս գործիքի պատմությունը ունի ավելի քան երեք հազար տարվա պատմություն: Դուդուկ հիշեցնող գործիքի հպանցիկ հիշատակումներ առկա են Մեծ Հայքի թագավոր Տիգրան 2-րդի պատմություններում: 5 -րդ դարի հայ պատմիչ Մովսես Խորենացու գրառումների մեջ կա «ծիրանափող» ​​կոչվող գործիքի նկարագրությունը, որը թարգմանվում է որպես «ծիրանի ծառից պատրաստված խողովակ»: Հայկական միջնադարյան ձեռագրերից պատկերներ են հասել մինչև մեր ժամանակները, որոնց շնորհիվ կարելի է պատկերացնել, թե ինչպիսին է եղել դուդուկը այն ժամանակ: Հայերի շնորհիվ գործիքը հայտնի  է դարձել Հայաստանի սահմաններից շատ հեռու` Մերձավոր Արևելք, Բալկանյան թերակղզի, Ղրիմ և այլն:

Դուդուկի երաժշտությունը Հայաստանի էթնիկ մշակույթի մի մասն է կազմում: Այնտեղ գործիքի ծննդյան զգայական պատմությունը դեռ փոխանցվում է բերանից բերան: Լեգենդը պատմում է Երիտասարդ Քամու մասին, որը սիրահարվել է ծաղկած ծիրանենուն: Բայց հին ու չար Հորձանուտը թույլ չի տվել նրան շոյել միայնակ ծառի անուշահոտ թերթիկները: Նա սպառնացել է Քամուն, որ զմրուխտե լեռան հովիտը կդարձնի անշունչ անապատ, և ծաղկած ծառը կմահանա տաք շնչից: Երիտասարդ Քամին համոզել է ծեր Հորձանուտին չարիք չգործել և թույլ տալ ապրել ծիրանի ծաղիկների մեջ: Ծեր ու չար Հորձանուտը համաձայնվել է, բայց պայմանով, որ Քամին երբեք չթռչի, իսկ եթե պայմանը խախտվի, ծառը հավիտյան կմահանա:

Ամբողջ գարնանը և ամբողջ ամռանը Քամին խաղացել է ծիրանի ծառի ծաղիկներով և տերևներով, որոնք նրան ներդաշնակ մեղեդիներ էին նվագում: Նա երջանիկ էր ու անհոգ: Աշնան գալուստով, ծաղկաթերթերը թափվել են, և Քամին ձանձրացել է: Նա ավելի ու ավելի է ցանկացել ընկերներիս հետ պտտվել երկնային բարձունքներում: Երիտասարդ Քամին չի դիմացել և թռել է դեպի լեռան գագաթները: Ծիրանի ծառը չի կարողացել դիմանալ մելամաղձությանը և չքացել է: Չորացած խոտերի մեջ մնացել է միայն մեկ ճյուղ: Մի միայնակ երիտասարդ գտել է այն, խողովակ պատրաստել, դրել շուրթերին և նվագել պատմելով տխուր սիրո պատմությունը: Հայերն ասում են, որ դուդուկն այդպես է հայտնվել աշխարհում: Եվ այն իրականում կհնչի միայն այն ժամանակ, երբ պատրաստվի հենց երաժիշտի ձեռքով, որը գործիքի մեջ է դնում իր հոգու մասնիկը:

Անկախ ամեն ինչից, այսօր այդ  գործիքի երաժշտությունը հայտնի է ամբողջ աշխարհում և 2005 թվականից ՅՈւՆԵՍԿՕ -ի ժառանգություն է: Դուդուկի երաժշտությունը ուղեկցում է ոչ միայն հայկական ժողովրդական համույթների կատարումներին: Այն հնչում է ֆիլմերում, այն լսելի է թատրոններում և կոնսերվատորիաներում: Թուրքիայի (մեյ), Չինաստանի (գուանզի), Ճապոնիայի (հիչիրիկի), Ադրբեջանի (բալաբան կամ տուտակ) ժողովուրդների երաժշտական ​​գործիքները ձայնով և կառուցվածքով մոտ են դուդուկին:
Ժամանակակից դուդուկը գործիք է, որը տարբեր մշակույթների ազդեցության ներքո ենթարկվել է մեղեդու, կառուցվածքի (ձայնային անցքերի թիվը փոխված է), նյութական որոշակի փոփոխությունների:

Ինչպես նախկինում, դուդուկի հնչյունները փոխանցում են ուրախություն և տխրություն, հրճվանք և հուսահատություն: Այս գործիքի «կյանքի» դարավոր պատմությունը կլանում է մարդկանց զգացմունքները, երկար տարիներ այն հանդիպում է նրանց ծննդյան պահից և լաց է լինում ընդմիշտ ճանապարհելով մարդուն:
 
Կ.Խաչիկյան