Ծանոթ ու միառժամանակ անհայտ…պարկապզուկ

Ինչ է պատկերացնում ժամանակակից մարդը երբ լսում է պարկապզուկի ձայնը: Իհարկե դա առաջին հերթին ասոցացվում է սկոչի սիրահար, շրջազգեստով և անհասկանալի գլխարկով դասական շոտլանդացու հետ:

Այնուամենայնիվ փաստ է այն, որ պարկապզուկ փողային երաժշտական գործիքը բոլորովին էլ շատլանդական ազգային երաժշտական գործիք չէ: Իրականում կան այդ գործիքի տարբեր տարատեսակներ, չնայած անկասկած ներկայումս ամենահայտնին հենց շոտլանդական Great Highland Bagpipe անվանումը կրող պարկապզուկն է: Առաջին հերթին պարկապզուկը, ինչպես և շատ նվագարաններ, Եվրոպա է թափանցել Ասիայից: Պարկապզուկի առաջին օրինակը հայտնաբերվել է շումերական մի հնավայրում և թվագրվում է Քրիստոսից առաջ 3-րդ հազարամյակով:

Պարկապզուկի մասին առաջին գրավոր հիշատակությունը թվագրվում է մ.թ.ա. 400 տարի առաջ ապրած Արիստոֆանի գործերում: Ըստ գերմանացի երաժշտագետ, արվեստաբան Կուրտ Սաքսի հնում հասարակական ստորին շերտերից ելած շրջիկ երաժիշտներին անհրաժեշտ էր երգել և նվագակցել որևէ փողային գործիքով, և այդ իսկ պատճառով ինչ որ մեկը վերցրել և շվիին հարմարեցրել է պարկ: Անհայտ է թե ով է դա իրականացրել առաջինը, բայց դա հաստատ եղել է Ասիայում: Անհայտ է նաև թե երբ է պարկապզուկը հայտնվել Անգլիայում: Եվրոպայում միջնադարից առաջ ոչ մի հիշատակություն չի հանդիպում այդ նվագարանի մասին: 13-րդ դարից մեզ հասած ձեռագրերում նկարագրվում է պարկապզուկի մի քանի տարբերակ, որոնք հիմնականում տարածված են եղել Իսպանիայի տարածքում: Մինչդեռ Մեծ Բրիտանիայի տարածքում պարկապզուկի առաջին հիշատակությունը վերաբերում է 14-րդ դարի վերջին: Այնուամենայնիվ այսօրվա աշխարհում պարկապզուկը համարվում է շոտլանդական նվագարան: Եվ դրան չեն խանգարում ո՛չ պատմական փաստերը, ո՛չ էլ այն հանգամանքը, որ շոտլանդական պարկապզուկից բացի աշխարհում հայտնի է այս նվագարանի ևս յոթ տեսակ՝ ֆրանսիական, իտալական, հայկական և այլն: Շոտլանդիայի տարածքում այս նվագարանի ժողովրդականությունն իր գագաթնակետին է հասել 17-րդ դարում, քանի որ այդ ընթացքում պարկապզուկը ձեռք է բերել կարևոր նշանակություն տարբեր արարողություններում: Պարկապզուկի նվագով ազդարարվել են տարբեր հանդիսավոր արարողությունների սկիզբը, ինչպես օրինակ պաշտոնական հանդիպումները, թագադրումը, խորհրդակցությունը և ժողովրդական հանդիսությունները: Եվ դա պատահական չէ. շոտլանդացիները համոզված են, որ պարկապզուկի ձայնը լսվում է հինգ կմ հեռավորության վրա:

Իսկ իռլանդական պարկապզուկը անգամ նկարագրվում է հին իռլանդական օրենսգրքի մեջ, ըստ որի այն գեղջկական նվագարան է, որի պարկի՝ տիկի մեջ օդը մղվում է բերանի միջոցով: Հին իռլանդական ժամանակագրական ձեռագրերում հիշատակվում են պարկապզուկ նվագող երաժիշտներ: Այսօր իռլանդական պարկապզուկը համարվում է նվագարանի ամենաբարդ և ամենակատարելագործված տարբերակը, որն իր վերջնական մշակմանն է հասել 18-րդ դարի վերջում: Իռլանդական պարկապզուկով հնարավոր է արտաբերել միաժամանակ յոթ հնչյուն: Հայաստանի տարածքում առաջին անգամ պարկապզուկի պատկեր է գտնվել Արևմտյան Հայաստանի Այնթափ քաղաքի մոտ գտնվող պալատի պատի քադակում, որը թվագրվում է  մ.թ.ա.1300 թվականով:Նվագարանի ծագման, պատրաստող վարպետների և նվագողների մասին տեղեկությունները շատ կցկտուր են:

Այնուամենայնիվ կա պարկապզուկի առաջացման հայկական ավանդապատում: Մի քաղաքում, որտեղ Հութ անունով մի իմաստուն էր ապրում, կարճահասակ մի մարդ կար. թևի մեկը մյուսից կարճ է, ոտքերը ասես ազդրերին, իսկ գլուխը՝ մարմնին կպած: Մի խոսքով ծաղրածուի նման: Ըստ ավանդության Հութ իմաստունը պարկապզուկի՝ տիկի ձևն այդ մարդուց է ընդօրինակել և դրան կպցրել յոթ հիմնական ձայներին համապատասխանող չափերի խողովակներ: Այս փաստը շատ հետաքրքիր է, բայց ո՞վ է եղել Հութ իմաստունը և ե՞րբ է ապրել՝ հայտնի չէ: Հայերենում այս նվագարանն ունի մի քանի անվանում՝ պարկապզուկ, պկու, պարկապկու, տիկ, տկճոր:

 
Կ․Խաչիկյան