Ալիևն ու էրդողանը սկսել են խճճվել աշխարհաքաղաքական պարադոքսներում
ՄԻՋԱԶԳԱՅԻՆ
iarex.ru-ն գրում է, որ մասնագետները գիտեն, որ Անդրկովկասի և Մերձավոր Արևելքի նորագույն պատմությունը (արևմուտքում այս տարածությունը կոչվում է նաև Մեծ Մերձավոր Արևելք) մի դաշտ է, որտեղ պետք է քայլել զգայուն ականորսիչով և շատ ուշադիր։ Հատկապես հիմա, երբ տարածաշրջանը վիբրացվում է, քանի որ սկսել են ի հայտ գալ 19-րդ դարի և 20-րդ դարի սկզբին գծված պետական սահմանների արհեստական բնույթի հետ կապված բազմաթիվ խնդիրներ, որոնք չեն համընկնում էթնիկ բնակավայրերի հետ։ Հետևաբար, պատմական նյութի ներգրավմամբ քաղաքական գործիչների անզգույշ շարժումները կամ հայտարարությունները կարող են միջէթնիկ և սահմանային նոր հակամարտությունների պայթյունների պատճառ դառնալ։
Դատեք ինքներդ։ Ադրբեջանի նախագահ Իլհամ Ալիևը, ըստ AZERTAJ պետական լրատվական գործակալության, խոսել է «Արևմտյան Ադրբեջանի մի խումբ մտավորականների հետ» կիսելով իր տեսակետները ղարաբաղյան երկրորդ պատերազմի վերաբերյալ։ Այստեղ առանցքայինը «Արևմտյան Ադրբեջան» տերմինի օգտագործումն է։ Ինչպես հայտարարել է Ալիևը «Ղարաբաղից տեղահանվածների համայնքը արդեն սկսել է վերադառնալ իրենց հողերը։ Վստահ եմ, որ կգա այն օրը, երբ Արևմտյան Ադրբեջանի մեր հայրենակիցները, նրանց հարազատները, երեխաներն ու թոռները կվերադառնան մեր պատմական հողը՝ Արևմտյան Ադրբեջան»։ Երբ Ղարաբաղյան հակամարտության սրման ժամանակ «Արևմտյան Ադրբեջան» արտահայտությունը օգտագործվեց Հայաստանից հեռացած ադրբեջանցի փախստականների կողմից, կարծես թե որոշակի հստակություն կար դրա մեջ։ Բայց Ալիևի ներկայացմամբ այդ տերմինը աշխարհաքաղաքական իմաստ է ստանում և ազդարարվում է նոր նախագիծ, քանի որ հայտարարվում է, որ մշակվում է «Արևմտյան Ադրբեջան վերադարձի» հայեցակարգը։
Այստեղ մենք մտադիր չենք պատմական քննարկման մեջ մտնել, միայն կնշենք այն տերմինաբանությունը, որը կա այդ առումով։ Խոսքը վերաբերում է Իրանին, ավելի ստույգ իրանական Ադրբեջանին, որը 20-րդ դարի կեսերին տարածքային վերափոխումների արդյունքում բաժանվեց և այժմ բաղկացած է երեք գավառներից՝ Արևմտյան, Արևելյան Ադրբեջաններ և Արդաբիլ։ Բաժանումը տեղի է ունեցել 19-րդ դարի առաջին կեսի ռուս-իրանական պատերազմների արդյունքում։ Հենց այդ ժամանակ էլ առաջացել են Արևմտյան կամ Հարավային Ադրբեջան՝ մայրաքաղաք Թավրիզով, և Հյուսիսային Ադրբեջան՝ մայրաքաղաք Բաքվով, հասկացությունները։ Ներկայումս Բաքուն մի քանի անգամ առաջարկել է երկիրը վերանվանել Հյուսիսային Ադրբեջան ակնարկելով, որ կա նաև հարավայինը։ Հիմա էլ հայտնվել է Արևմտյանը, որը հայերեն մեկնաբանությամբ նշանակում է Հայաստանի Սյունիքի մարզը (Զանգեզուր)։
Թերևս պատահական չէ, որ Ալիևն իր ելույթում պատմականորեն կցվում է այդ տարածաշրջանին։ «Իր առաջին որոշումներից մեկում 1918 թվականին նորաստեղծ Ադրբեջանի Ժողովրդական Հանրապետությունը փաստացի Հայաստանին նվիրեց մեր պատմական քաղաքը՝ Իրևանը»,- ասել է Ալիևը,- դա աններելի քայլ էր, դա դավաճանություն էր և հանցագործություն». Այսինքն ստացվում է, որ մուսավաթական իշխանությունը կամովին հայերին է հանձնել մայրաքաղաքն ու շրջակա տարածքները գրեթե որպես «հայերի նկատմամբ բարեկամական արարք»։ Բայց փաստն այն է, որ հենց Օսմանյան Թուրքիան էր 1918 թ. հունիսին Հայաստանի հետ Բաթումի պայմանագիրը ստորագրելով իրավաբանորեն ճանաչեց ոչ միայն այդ պետությունը, այլ նաև Երևանը որպես մայրաքաղաք, ինչպես նաև պարտավորեցրել Բաքվին հաշվի նստել այդ փաստի հետ։ Ավելին, պայմանագրով թուրքերին են անցել Նախիջևանի, Սուրմաի շրջանները, Շարուր-Դարալագեզ շրջանի մի մասը և մի շարք այլ տարածքներ, որոնց հավակնում էր Ադրբեջանի կառավարությունը։ Այդ մասին գրում են իրենք՝ ադրբեջանցի պատմաբանները։ Ինչ վերաբերում է Զանգեզուրին, ապա 1918 թվականի նոյեմբերին Առաջին համաշխարհային պատերազմում Քառյակ դաշինքի պարտությունը ստիպեց թուրքերին վերադառնալ 1914 թվականի սահմաններ և թույլ տվեց Հայաստանին վերականգնել վերահսկողությունը Զանգեզուրի վրա և ներառել անգամ Կարսի նահանգը։
Այնուհետև, ըստ Ալիևի, «1920 թվականին խորհրդային կառավարության որոշմամբ և հայ ազգայնականների պնդմամբ մեր մյուս պատմական հողը՝ Զանգեզուրը պոկվեց Ադրբեջանից և միացվեց Հայաստանին»։ Ինչպես Ալիևն է ասում. «Դա հերթական հանցագործությունն էր մեր ժողովրդի դեմ։ Դրա նպատակը պարզ էր: Նախ՝ հայ ազգայնականները կարևոր պաշտոններ էին զբաղեցնում խորհրդային կառավարությունում։ Մյուս կողմից դա աշխարհագրական տեսանկյունից Ադրբեջանը Նախիջևանից և Թուրքիայից անջատելու քայլ էր»։ Իսկապես, 1920 թվականի դեկտեմբերին ՌԽՖՍՀ-ի և Հայաստանի միջև կնքվեց պայմանագիր, ըստ որի Զանգեզուրը մտցվեց Հայկական ԽՍՀ կազմ։ Սակայն տարածաշրջանում աշխարհաքաղաքական ստատուս քվոն վերջնականապես ամրապնդվեց միայն 1921թ. հոկտեմբերին ՌԽՖՍՀ-ի մասնակցությամբ Կարսում ստորագրված Բարեկամության պայմանագրով, կնքված մի կողմից՝ Հայկական, Ադրբեջանական և Վրացական ԽՍՀ-ների և մյուս կողմից Թուրքիայի միջև։ Ստացվում է, որ Ալիևը դժգոհ է նաև այդ փաստաթղթից։
Բայց եթե այս իրավիճակին նայեք այլ տեսանկյունից, ապա Անկարան Կարսի պայմանագիրը համարում է «իր դիվանագիտության պատմական հաջողությունը» և երբեք ոտնձգություն չի արել դրա հիմնական դրույթների նկատմամբ, որոնք ապահովում են իր արևելյան սահմանները: Այլ բան է այն, երբ Թուրքիայի նախագահ Ռեջեփ Թայիփ Էրդողանը քննադատում է 1923 թվականին ստորագրված Լոզանի պայմանագիրը, որը սահմանում է Թուրքիայի արևմտյան սահմանները։ «Նրանք (Առաջին համաշխարհային պատերազմում Թուրքիայի հակառակորդները) 1920 թվականին ստիպեցին մեզ ստորագրել Սևրի պայմանագիրը և համոզեցին մեզ 1923 թվականին ստորագրել Լոզանի պայմանագիրը»,- ասել է Էրդողանը խոսելով Անկարայի գյուղական վարչակազմերի ղեկավարների հետ հանդիպման ժամանակ,- ինչ որ մեկը փորձել է մեզ խաբել այս պայմանագիրը որպես հաղթանակ ներկայացնելով։ Բայց բոլորը հասկանում են, որ Լոզանում մենք Հունաստանին տվեցինք Էգեյան ծովի կղզիները, այնտեղ են մեր մզկիթները և մեր սրբավայրերը: Մենք դեռ պայքարում ենք դրանց համար։ Այս խնդիրներն առաջացել են Լոզանում սեղանի շուրջ նստածների պատճառով, որոնք չկարողացան պաշտպանել մեր իրավունքները»:
Այսինքն երկու թյուրքական պետությունների՝ Ադրբեջանի և Թուրքիայի ղեկավարները սկսել են «նոստալգիկ պատմական ցավ» ցույց տալ, չնայած Ալիևն Արևելքում կանգնում է Էրդողանի «կոշտուկների» վրա, որտեղ վերջինս մտադիր չէ որևէ բան փոխել։ Անկարան ուղղված է վերափոխման Արևմուտքում, հայտարարում է Էգեյան ծովում սահմանները փոխելու և հյուսիսային Հունաստանի տարածքները՝ մինչև Սալոնիկ և Կիպրոս, իր իշխանության տակ վերադարձնելու մասին: Բայց սա միայն առաջին պարադոքսն է։ Երկրորդի էությունն այն է, որ Ալիևն ու Էրդողանը ցույց են տալիս Կասպից ծովից Եվրոպա լայնածավալ էներգետիկ հաղորդակցություն կառուցելու իրենց մտադրությունը, իսկ դրա գործնական իրականացումը հնարավոր է միայն լայնածավալ աշխարհաքաղաքական կայունության պայմաններում, ինչը անհնար է, եթե Բաքուն և Անկարան ցանկանում են վերաշարադրել պատմությունը: Բրիտանացի հայտնի պատմաբան Նորման Սթոունը կարծում է, որ Ադրբեջանն ու Թուրքիան անդրադառնալով նախկին կառավարիչների հաղթանակներին կամ սխալներին փորձում են բացատրություն գտնել իրենց ներկայիս բարդ աշխարհաքաղաքական իրավիճակի համար նոր գնահատականներ տալու ակնկալիքով, բայց արդեն ժամանակակից քաղաքական դասավորվածության պայմաններում:
Ավելին, դա տեղի է ունենում Իրանի աճող տարածաշրջանային նշանակության համատեքստում, որը դժգոհ է այն բանից, թե ինչպես է Բաքուն «սեփականաշնորհում Պարսկական կայսրության պատմությունը»։ Թեհրանը որոշակի իրավիճակում ու պայմաններում կարողանում է իր կողմը քաշել աշխարհաքաղաքական ծանրության կենտրոնը։ Բաքվի և Անկարայի համար վտանգը նաև այն է, որ Կարսի և Լոզանի պայմանագրերի դրույթների վերանայումն ու մերժումը կարող է անսպասելի «պատմական բեկում» առաջացնել քրդական պետության առաջացման տարբերակում։ Հիշեցնենք, որ ամերիկացիները չեն մերժել 1920 թ. Սևրի պայմանագիրը Հայաստանի և Քրդստանի սահմանների վերաբերյալ, իսկ 1923 թ. Լոզանի խաղաղությունը, թեև այն չկատարեց Սևրի որոշումները Հայաստանի և Քրդստանի մասով, սակայն իրավաբանորեն չեղյալ չհայտարարվեց։ Բացի այդ, միանգամայն անհասկանալի է, թե ինչպես է Բաքվի պատմական հետազոտությունն ամրապնդում Ադրբեջանի դիրքերը հայ-ադրբեջանական բանակցային գործընթացում, ինչու Թուրքիան իր հերթին հանգույցներ է կապում Մեծ Մերձավոր Արևելքում։ Երբեմն թվում է, թե դա արվում է միտումնավոր։
Ալիևն ու Էրդողանը փորձառու և գիտուն քաղաքական գործիչներ են, ուստի կարելի է ենթադրել, որ նրանք զգալով տարածաշրջանում գալիք աշխարհաքաղաքական վերաբաշխումները ակտիվորեն գործում են փորձելով ժամանակ շահել։ Բայց հիմա Լենինի ու Աթաթուրքի ժամանակը չէ, երբ Ռուսաստանը հայտարարում էր թուրք-ադրբեջանական սոցիալիստական միություն ստեղծելու հնարավորության մասին և հիմնվում էր թյուրքական գործոնի վրա սոցիալիզմի ու կոմունիստական գաղափարների տարածման գործում։ Ռուսաստանը նման նախագիծ չունի։ Այսօր ասպարեզում հզորացող Իրանն է, և որը դառնում է Մոսկվայի դաշնակիցը Մերձավոր Արևելքում։ Այս իրավիճակում ոչ ոք հստակ չգիտի, թե ինչպես է հետագայում զարգանալու բարդ, բազմաֆունկցիոնալ աշխարհաքաղաքական տարածաշրջանային համակարգը։ Ուստի Անդրկովկասի և Մերձավոր Արևելքի պատմության հետ առնչվելիս պետք է շատ զգույշ լինել։ Հատկապես հակամարտություններով առանց այն էլ ծանրաբեռնված տարածաշրջանի ֆոնին, որտեղ դարեր շարունակ ստեղծվել են պետական-քաղաքական տարատեսակ կոնֆիգուրացիաներ։
Նյութը հրապարակման պատրաստեց Կամո Խաչիկյանը
