Կոմիտաս վարդապետը ոչ թե խելագարվել է տեսնելով թուրքերի կոտորածները, այլ անզորությունից ուղղակի լռել է. Նարեկ Մալյան

1915 թվականի ապրիլի 24-ին Կոմիտասին ի թիվս 600 հայ մտավորականների թուրքերը ձերբակալում են և աքսորում են Չանղր, սակայն երկու շաբաթ անց եվրոպական և ամերիկյան դեսպանների միջնորդությամբ Կոմիտասը ազատ է արձակվում և վերադառնում է Կոստադուպոլիս: Վարդապետը համոզված էր, որ հայերը անպայման կընդվզեն թուրքական կոտորածների դեմ, կկազմակերպեն արդյունավետ ինքնապաշտպանություն և դիմադրություն: Ամեն օրվա հետ Կոմիտասին սպասվում էր հիասթափություն: Հայերը այդպես էլ չէին կազմակերպվում, չէին համախմբվում, շատ դեպքերում փորձում էին լեզու գտնել թուրքական իշխանությունների հետ, սակայն լեզու գտնողներ այդպես էլ չեղան: Թուրքերը սպանեցին իրենց դուռը եկած և իրենց դիմաց չոքած հիմնականում հարուստ հայերին: Հարուստ հայերը նախընտրում էին թուրքերի հետ հարաբերությունները չփչացնելով մեռնել թուրքի յաթաղանից քան թե իրենց ռեսուրսները ուղղել ինքնապաշտպանության կազմակերպմանը:

 

Կոմիտասը չկարողացավ հասկանալ այդ տրամաբանությունը: Աքսորից Կոստանդուպոլիս վերադառնալուց հետո մի որոշ ժամանակ փորձեց հայկական էլիտային արթնացնել, սակայն նրա բոլոր փորձերը ձախողվեցին և այդ ձախողման հետևանքով Կոմիտասը ոչ թե խելագարվեց, այլ ուղղակի լռեց: Լռեց որովհետև այլևս խոսելը անիմաստ էր: Խելագարության վերսիան հորինվեց հայկական էլիտայի սեփական ազգի հանդեպ դավաճանությունը քողարկելու նպատակով:

 

Փանոս Թերլեմեզյանը իր հուշագրություններում պատմում է հոգեբուժարանում Կոմիտասին այցելության մասին: Թերլեմեզյանը նկատում է, որ Կոմիտաս վարդապետը միանգամայն ադեկվատ զրույց է ունենում իր հետ, երբ խոսքը գնում է կենցաղային թեմաներից` հարցուփորձ է անում տարբեր ծանոթների մասին և այլն, սակայն երբ Թերլեմեզյանը Կոմիտասի հետ սկսում է խոսել հայերից և Հայաստանից վերջինս ընդհատում է զրուցակցին և սկսում է երգել, կարծես փորձելով երգով խլացնել այդ ցավոտ և անպատասխան հարցերը:

 

Այնպես որ կարելի է պնդել, որ Կոմիտաս վարդապետը ոչ թե խելագարվել է տեսնելով թուրքերի կոտորածները, այլ անզորությունից ուղղակի լռել է, քանի որ իր աչքի առաջ հայկական էլիտան դավաճանել է հայերին: