«Աշխարհագրական վերակողմնորոշում և «ճաշատեսակ եվրոպական սեղանին». նչպես են տարբեր երկրներում գնահատում Հայաստան-ԵՄ գագաթնաժողովը»

ՔԱՂԱՔԱԿԱՆՈՒԹՅՈՒՆ 13 Մայիս, 2026 10:21

Մայիսի 4-ին և 5-ին Երևանում տեղի է ունեցել Եվրոպական քաղաքական համայնքի 8-րդ գագաթնաժողովը և Հայաստան-ԵՄ առաջին գագաթնաժողովը։ Եվրոպական առաջնորդները Հայաստանի մայրաքաղաք էին ժամանել երկրի խորհրդարանական ընտրություններից մեկ ամիս առաջ և վարչապետ Նիկոլ Փաշինյանի Մոսկվա կատարած այցից մեկ ամիս անց, գրում է bbc.com–ը։

Գագաթնաժողովից հետո կողմերը ստորագրել են համատեղ հռչակագիր, որում ընդգծվել է, որ գագաթնաժողովը արտացոլում է «վերջին տարիների նշանակալի նվաճումները և գործընկերության ռազմավարական նշանակությունը»։ ԵՄ-ն վերահաստատել է իր հանձնառությունը շարունակել աջակցել Երևանին նշելով, որ «Հայաստանը և ԵՄ-ն կապված են ընդհանուր քաղաքական արժեքներով և միջազգային իրավունքի, ՄԱԿ-ի կանոնադրության և կանոնների վրա հիմնված միջազգային կարգի նկատմամբ հանձնառությամբ»։ Փաստաթղթում նաև նշվում է, որ ԵՄ-ն ճանաչում է «հայ ժողովրդի եվրոպական ձգտումները»։ Եվրոպացիները նաև ակնկալում են, որ Հայաստանում ներդրումները կհասնեն 2,5 միլիարդ դոլարի։ ԵՄ-ն հանձնառու է բարելավել տրանսպորտային կապերը և խթանել Հայաստանում կանաչ էներգիային անցումը, և սկսել է բանակցություններ, որոնք, ի վերջո, կարող են հայերի համար բացել կարճաժամկետ առանց վիզայի մուտքի հնարավորություն ԵՄ երկրներ։ Փաստաթղթում նաև համառոտ թվարկված են Բրյուսելի կողմից աջակցվող Հայաստանի մյուս ձգտումները. համագործակցություն միջուկային անվտանգության ոլորտում և համատեղ նախագծեր տրանսպորտի, թվային տեխնոլոգիաների և արհեստական բանականության ոլորտներում։

Այնուամենայնիվ, հռչակագրի համարյա բոլոր 40 պարբերություններում բացակայում են այնպիսի մանրամասներ, ինչպիսիք են գումարները կամ ժամկետները։ Միակ բացառությունը 29-րդ պարբերությունն է, որը վերաբերում է Եվրոպական խաղաղության հիմնադրամի շրջանակներում Հայաստանին 30 միլիոն եվրո օգնության տրամադրմանը «միջազգային առաքելություններին և գործողություններին, այդ թվում ԵՄ-ի, հնարավոր ապագա մասնակցության համար»։

Արևմուտքում շատ լրատվամիջոցներ այս գագաթնաժողովը մեկնաբանում են որպես Երևանի Մոսկվայից հեռանալու և դեպի Եվրոպա շարժվելու ցանկության ևս մեկ ապացույց։ Քաղաքագետ Ռուբեն Մեհրաբյանը Radio France Internationale-ին տված հարցազրույցում ասել է, որ «Ռուսաստանն այլևս չի կարող էական ազդեցություն ունենալ Հայաստանի վրա, բայց կարող է և անում է շատ փոքր, տհաճ բաներ»։ Երևանի վրա տնտեսական ճնշումը կարող է ուժեղանալ, և նա կարծում է, որ Հայաստանը պետք է պատրաստ լինի ոչ միայն հայկական արտահանման վրա հնարավոր էմբարգոին, այլ նաև գազային շանտաժին։ Այնուամենայնիվ, Մեհրաբյանը լավատես է. «Սրանք բոլորը լուծելի դժվարություններ են, և մենք ակնկալում ենք, որ դրանք կարող են հաղթահարվել մեր եվրոպացի գործընկերների հետ համագործակցությամբ, որոնց հետ մենք արդեն իսկ հաստատել ենք ընդհանուր նպատակներ, շահեր և արժեքներ»։

Այլ քաղաքագետներ մատնանշում են գագաթնաժողովի ժամանակացույցը. այն տեղի է ունեցել Հայաստանում խորհրդարանական ընտրություններից մեկ ամիս առաջ, և այն փաստը, որ այդքան շատ կարևոր օտարերկրյա հյուրերի ներկայությունը ձեռնտու է վարչապետ Նիկոլ Փաշինյանին: Որոշ դիտորդների կարծիքով, Եվրոպան լեգիտիմություն է հաղորդում կառավարությանը։

Ոմանք էլ կարծում են, որ Հայաստանի ներկայիս ղեկավարությունը արժանի չէ նման «նվերների»։ Հարվարդի համալսարանի Քենեդիի անվան կառավարման դպրոցի գիտաշխատող Դավիթ Գրիգորյանը, ով նախկինում ավելի քան 20 տարի աշխատել է Արժույթի միջազգային հիմնադրամում, այդ մասին է գրել EUobserver-ի համար իր հոդվածում։ Նա նշել է, որ Հայաստանում տեղակայված ԵՄ հիբրիդային արագ արձագանքման խումբը անկախ մոնիթորինգային մարմին չէ. նրա պաշտոնական մանդատը վարչապետ Նիկոլ Փաշինյանի գրասենյակին խորհրդատվություն տրամադրելն է։ Ավելին, հունիսի 7-ի ընտրություններից առաջ ԵՄ-ի կողմից «ապատեղեկատվության դեմ պայքարի համար» 12 միլիոն եվրոյի միջոցառումների փաթեթը միջոցներ է ուղղորդում կառավարության անմիջական ազդեցության տակ գտնվող հաստատությունների միջոցով, պնդել է Գրիգորյանը: Իսկ հայ-ռուս գործարար և Հայ Առաքելական եկեղեցու խոշոր բարերար Սամվել Կարապետյանը, ում Գրիգորյանը համարում է ընդիմության ամենակարևոր դեմքը, կեղծված մեղադրանքներով շարունակում է մնալ տնային կալանքի տակ։

Սկեպտիկները կարծում են, որ Եվրոպան աջակցում է Երևանին և պատրաստ է գումար և էներգիա ներդնել Հայաստանի հետ հարաբերությունների զարգացման մեջ հիմնականում այն պատճառով, որ Եվրոպան կարիք ունի ադրբեջանական գազի, իսկ անխափան մատակարարումները պահանջում են տարածաշրջանային կայունություն։

Ադրբեջանական լրատվամիջոցները նշում են Ադրբեջանի նախագահ Իլհամ Ալիևի մասնակցությունը գագաթնաժողովին (թեև տեսակապի միջոցով) և ընդգծում, որ նա նախկինում ԵՄ ղեկավարության հետ քննարկումների ժամանակ աջակցել է հանդիպումը Հայաստանում անցկացնելու գաղափարին։

Հայաստանը փորձում է ամրապնդել կապերը ԵՄ-ի հետ առանց խզելու կապերը Ռուսաստանի հետ, բայց նաև փորձում է խուսափել Մոսկվայից չափազանց կախվածությունից: Միևնույն ժամանակ, CIDOB զեկույցի համաձայն, Եվրամիությունը չի շտապում բացել իր դռները Երևանի առջև։ Բրյուսելը պատրաստ է խորացնել համագործակցությունը ներդրումներ կատարելով, աջակցելով բարեփոխումներին, զարգացնելով տրանսպորտը և քննարկելով առանց վիզայի ճանապարհորդության հարցը։ Սակայն, ինչպես գրում են զեկույցի հեղինակները, լիակատար ընդլայնումը ներկայումս առաջնահերթություն չէ Եվրամիության համար, որը, Ուկրաինայի, Մոլդովայի և Վրաստանի դիմումներից հետո, կոնսենսուս չունի նոր անդամների ընդունման եղանակի և ժամանակի վերաբերյալ։ Հետևաբար, այսօրվա իրատեսական սցենարը անդամակցությունը չէ, այլ Հայաստանի աստիճանական ինտեգրումը ԵՄ-ին։