Ծանոթ ու միարժամանակ անհայտ… Պիզայի թեք աշտարակ
ՀԱՍԱՐԱԿՈՒԹՅՈՒՆ
Աշխարհահռչակ Պիզայի թեք աշտարակը հանդիսանում է Սանտա- Մարիա Ասունտա տաճարի մասը, որը գտնվում է Իտալիայի կենտրոնում գտնվող փոքրիկ Պիզա քաղաքում: Սանտա Մարիա Ասունտա տաճարի գեղեցիկ շինությունների խմբի շինարարությունը սկսվել է 1063 թվականին: Տաճարը եզակի է իր գեղեցկությամբ և ճարտարապետությամբ: Ի հավելումն Պիզայի թեք աշտարակի, որը հանդիսանում է տաճարի զանգակատունը, համալիրի մեջ է մտնում ժամերգարանը, մկրտության սենյակները (բապտիստերիա) և ըստ էության համալիրի հիմնական կառույցը՝ բուն տաճարը: Պիզայի թեք աշտարակի բարձրությունը 55 մետր է, իսկ լայնությունը հիմքում 15,5 մետր: Տեսքով այն նման է ուղղահայաց տեղադրված գլանի, և ունի ութ հարկ: Աշտարակի կենտրոնական հարկերը պատրաստված են բյուզանդական ճարտարապետության ոճով, սակայն որոշ էլեմենտներ հուշում են նաև արաբական նոտաների մասին: Արդյունքում աշտարակի ոճը ստացել է իր ուրույն անունը` ռոմանո-պիզայական ոճ: Աշտարակի բոլոր հարկերի ճակատները պատրաստված են կամարների տեսքով, որոնք հենվում են սյուների վրա: Աշտարակի ներքին սրահները ևս հենված են կամարների վրա, որոնք նստում են մեկը մյուսի վրա և ձևավորում բազմաթիվ ֆրոնտոններ: Աշտարակի վերջին շտրիխը, որը աշտարակին տալիս էր ժամանակակից տեսք, նրա գագաթի բուն զանգակատունն է՝ գմբեթը, որն ունի ավելի փոքր տրամագիծ: Ուշադիր նայելու դեպքում կարելի է նկատել, որ գմբեթի թեքման անկյունը տարբերվում է ամբողջ աշտարակի թեքման անկյունից: Նման կերպ շինարարները փորձել են կոմպեսացնել կառույցի «անկումը»: Աշտարակն ունի 296 աստիճան։ Մինչև 1990 թվականից 2001 թվականները կատարված վերակառուցման աշխատանքները աշտարակի թեքությունը եղել է 5.5 աստիճան, սակայն ներկայումս 3.99 աստիճան է։ Սա նշանակում է, որ աշտարակի գագաթի հորիզոնական տեղաշարժը կազմում է 3.9 մետր: Պիզայի թեք աշտարակի պատմությունը սկսվել է տաճարի շինարարությունը սկսելուց հարյուր տարի անց: Բոնանո Պիզանոն է նախագծել Պիզայի թեք աշտարակը, այնուամենայնիվ, այն պատճառով, որ աշտարակի կառուցումը ընթացել է ընդմիջումներով և գրեթե երկու դար, նա չի տեսել իր ստեղծագործությունը պատրաստի վիճակում: Աշտարակի շինարարության համար պահանջվել է մոտ 200 տարի, այն սկսվել է 1173 թվականի օգոստոսի 9-ին և երկու ընդմիջումներով շարունակվել է մինչև 1360 թվականը։ Ըստ պաշտոնական վարկածի, աշտարակի թեքման հետ կապված խնդիրը ծագել է նախագծային սխալի արդյունքում: Մասնավորապես հիմքը պատրաստվել է չափազանց փոքր, որը բավականին փխրուն գրունտի առկայության պայմաններում էլ հանգեցրել է շինության հարավային հատվածի նստեցման: Սխալը բացահայտվել է միայն այն բանից հետո, երբ աշտարակը սկսել է թեքվել, արդյունքում աշտարակի շինարարությունը դադարեցվել է հարյուր տարով, սակայն հետո շինարարությունը նորից շարունակվել է: Հետագայում աշտարակի «անկումը» պահվել է մշտական վերահսկողություն տակ, բայց միայն 20-րդ դարի սկզբին է պարզվել, որ անկումը տարեկան ավելանում է 1 մմ-ով: Իր պատմության ողջ ընթացքում Պիզայի թեք աշտարակը ավելի քան հինգ մետրով շեղվել է իր նախագծային դիրքից: Թեքումը կայունացնելու կամ գոնե զգալիորեն դանդաղեցնելու փորձեր ձեռնարկվել են դարերի ընթացքում մշտապես: Դրա համար բազմաթիվ մեթոդներ են փորձարկել՝ հիմքի պնդեցում, հյուսիսային մասում հակակշիռների ստեղծում և այլն : Սակայն այս ամենը ոչ մի նշանակալի արդյունք չի տվել: Միայն 20-րդ դարի վերջին և 21-րդ դարերի սկզբին է գիտնականներին և շինարարներին հաջողվել կայունացնել աշտարակի «անկումը» և նույնիսկ փոքր-ինչ ուղղել այն: Հիմա մարդիկ շնչները պահած են նայում են Պիզայի թեքված աշտարակին և հաճախ անգամ վախենում մոտենալ դրան: Այնուամենայնիվ կան համարձակներ, որոնք անգամ մտնում են աշտարակի ներսը, և իրոք արժե դա անել:
Նյութը հրապարակման պատրաստեց Կամո Խաչիկյանը
