Արդյո՞ք էրդողանը կարգ ու կանոն կմտցնի Հարավային Կովկասում
ՀԱՍԱՐԱԿՈՒԹՅՈՒՆ
rosbalt.ru-ն գրում է, որ Թուրքիայի նախագահ Ռեջեփ Թայիփ Էրդողանը ամենուր է հասցնում քայլեր անել: Նա Սիրիայում է, Աֆղանստանում է, Իրանում է և այլ ամեն տեղ է: Եվ զարմանալի չէ, որ անտարբեր չէ նաև Հարավային Կովկասի նկատմամբ. այնտեղ նա եղբայրական հարաբերություններ ունի Ադրբեջանի հետ: Հետկոնֆլիկտային գոտիներում հիմա ավելի շատ խաղաղություն է, քան պատերազմ: Բայց մի՞թե այս հարաբերական անդորրը մնայուն է: Իսկ ի՞նչ պետք է արվի, որպեսզի Հարավային Կովկասում և հարևան երկրներում «եղանակը» համեմատաբար մեղմ լինի: Էրդողանը գտել է. նա նախաձեռնել է մի այնպիսի քաղաքական և տնտեսական կառուցվածք, որը թույլ կտա տարածաշրջանին գտնել, իր խոսքերով, «հանգիստ»-ը:
Եկեք չվիճենք, թե որն է առաջինը եղել ձու՞ն, թե՞ հավը: Այսինքն ո՞վ է առաջինը «ազդակներ» հաղորդել, թե պատրաստ է Հայաստան - Թուրքիա հարաբերություններ հաստատել: Ի վերջո, Փաշինյանն ասել է, որ իր երկիրը դրական է արձագանքել թուրքական «ազդակներին», իսկ Էրդողանը, որ իր երկիրը ընդունել է Երևանից հնչող «հաշտվելու հայտարարությունը»: Այսպիսով, Էրդողանը, կարելի է ասել, սենսացիոն հայտարարություն է արել Հայաստանի հետ հարաբերությունները կարգավորելու իր երկրի պատրաստակամության մասին: Բայց նրա «առատաձեռնությունը», հավանաբար, ունի «կրկնակի հատակ»: «Հարաբերությունները պետք է զարգանան հիմնված տարածքային ամբողջականության և ինքնիշխանության նկատմամբ հարգանքի վրա, - ասել է Էրդողանը, - մենք կարող ենք աստիճանաբար կարգավորել հարաբերությունները Հայաստանի հետ»: Բայց, իհարկե, շեշտել է թուրք առաջնորդը, այդ ամենը հնարավոր է միայն կայուն խաղաղություն ապահովելուց հետո, ինչը Ադրբեջանն է առաջարկում, և որն է Հայաստան-Ադրբեջան համապարփակ խաղաղության համաձայնագիր կնքելը: Էրդողանի խոսքով այս մոտեցումը Հարավային Կովկասի զարգացման համար նոր հնարավորություններ են, իսկ հայերի համար «պատմական հնարավորություն» է: Բայց նկատենք, որ խոսքը միայն «եռյակի»՝ այսինքն Թուրքիայի, Ադրբեջանի և Հայաստանի մասին չէ: «Օրակարգում Թուրքիայի, Ադրբեջանի, Ռուսաստանի, Իրանի և Հայաստանի մասնակցությամբ «հնգյակի հարթակ» ստեղծելու մասին է, որին ենթադրաբար, կմիանա նաև Վրաստանը», - ասել է Թուրքիայի առաջնորդը: Սկզբի համար խոսք է գնում երկաթգծերի եւ մայրուղիների կառուցման մասին, որոնք «կմիացնեն երկրները և նման կերպ կլուծվեն բազմաթիվ խնդիրներ»:
Իհարկե, դժվար է չհամաձայնվել ճանապարհների կառուցման միջոցով առևտրատնտեսական, տրանսպորտային և լոգիստիկ բնույթի «բազմաթիվ խնդիրների» լուծմանը, սակայն Հայաստանը դեռ չի հասունացել նման ծրագրերի իրականացման համար: Հարց. արդյո՞ք դա նշանակում է, որ Հայաստանի կողմից Հայոց ցեղասպանության ճանաչման շուրջ սակարկությունները չեղյալ են հայտարարվելու: Եվ ևս մեկ հարց. ինչո՞ւ է Էրդողանը Հայաստանի հետ հարաբերությունները կարգավորելու օրակարգը ընդլայնում մինչև այսպես ասած, «եռյակի», այսինքն Ադրբեջանին ևս ներառում է այնտեղ, և մինչև անգամ այն ավելի լայն տարածաշրջանային «հնգյակի» կամ նույնիսկ «վեցնյակի» ձևաչափի մակարդակի է հասցնում:
Ընդհանրապես, մեծ քաղաքականության մեջ ոչ ոք ոչ մի բանից չի ամաչում, և եթե Էրդողանի նախաձեռնած «հնգյակի» հարթակի ստեղծումը ամպագոռգոռ բառեր չեն, ինչու՞ Ռուսաստանը չպետք է միանա դրան, որպեսզի, թեկուզ, վերահսկի Թուրքիան և նրա ազդեցության տարածումը տարածաշրջանում, ինչպես նաև դաշինքի մյուս անդամների «վարքագիծը» ...: Ինչ վերաբերում է Իրանին. նա ունի նոր նախագահ և բավականին տարասեռ խորհրդարան, որտեղ վերաբերմունքը և՛ Ռուսաստանի, և՛ Թուրքիայի նկատմամբ երկիմաստ է: Հարց է, թե արդյո՞ք Մոսկվան ու Թեհրանը կպահպանեն «ռազմավարական գործընկերությունը», թե՞ այն ընդամենը իրավիճակային կլինի: Ներկայումս Մոսկվան չունի իր նախկին քաղաքական ազդեցությունը Իրանի վրա: Առևտրատնտեսական հարաբերությունները նույնպես լավագույնը չեն: Այնուամենայնիվ Իրանը որևէ պատճառ չունի Հայաստանը Թուրքիային մերձեցնելու համար, թեկուզ հաշվի առնելով Հայաստանի նկատմամբ թուրքական հետաքրքրությունների բացահայտ հակադրությունը իր նպատակներին: Օրինակ Թեհրան-Ջուղա-Երասխ-Երևան-Թբիլիսի-Սև ծով երկաթուղային կապի նախագիծը չի համընկնում Թուրքիայի և Ադրբեջանի տրանսպորտային ուղիների, էներգետիկ և այլ ոլորտների զարգացման «տեսլականի» հետ: Իրանը Հայաստանի հետ ունի նաև այլ նախագծեր: Ուստի, ամենայն հավանականությամբ, Իրանը միայն պաշտոնապես կընդունի Էրդողանի «հնգյակի հարթակը», բայց իրականում երկկողմ հիմունքներով կշփվի Հայաստանի և տարածաշրջանի այլ պետությունների հետ: Անիմաստ է խոսել «վեցյակի հարթակին» Վրաստանի մասնակցության մասին, չնայած այն բանին, որ Թուրքիան և Ադրբեջանը նրա ամենակարևոր գործընկերներն են: Էրդողանի առաջարկած դաշինքից Վրաստանին վախեցնելու համար բավական է դրան Ռուսաստանի մասնակցությունը: Բացի այդ նկատի ունենալով ԱՄՆ -ի և Իրանի հարաբերությունները, Թբիլիսին հավանաբար չի ցանկանա բարկացնել իր ռազմավարական գործընկերոջը կապեր հաստատելով Իրանի հետ:
Այսպիսով, ի՞նչ է կանգնած Էրդողանի նախաձեռնության հետևում. տարածաշրջանում իրավիճակի իրական բարելավման ցանկությու՞ն, թե՞ պարապ խոսակցություն: Հավանաբար, երկուսն էլ, բայց որոշակի չափով: Թուրքիան դիվանագիտական և ռազմավարական նկատառումներով չի կարող Ռուսաստանին չհրավիրել «հնգյակ», սխալ կլինի նաև Իրանին ամբողջովին անտեսելը, սակայն Հայաստանը դեպի սեփական ուղեծիր (գոնե մասամբ) թեքելը կառուցողական և հեռանկարային գաղափար է:
Այսպիսով, Փաշինյանի ու Էրդողանի փոխադարձ քաղաքավարությունից շատ բան պետք չէ ակնկալել: Բայց Հայաստան- Թուրքիա հարաբերություններում հնարավոր է նվազագույնի ձևավորումը, որն է ճանապարհների բացումը, որով հետաքրքրված է նաև Ռուսաստանը: Բայց հազիվ թե այդ ամենը դուրս գա հիմնական նվազագույնից: Թե Մոսկվան, թե Թեհրանը կփորձեն դանդաղեցնել տարածաշրջանում Թուրքիայի ազդեցության տարածումը:
Նյութը հրապարակման պատրաստեց Կամո Խաչիկյանը
