Ծանոթ ու միաժամանակ անհայտ՝ Իվան Գրոզնու գահ
ՀԱՍԱՐԱԿՈՒԹՅՈՒՆ
Անհիշատակ ժամանակներից ի վեր, Ռուսաստանի պետության ուժն ու հարստությունը խորհրդանշել են յոթ խորհրդանիշներով՝ Մոնոմախի գլխարկը, ինքնիշխանության խնձորը (գունդ), գայիսոնը, ցարական թիկնոցը, ռինդաները (թիկնապահներ), թագավորական կնիքը և, իհարկե, գահը: Ռուսական գահերի շարքում ամենահներից մեկը Իվան 4-րդ Գրոզնի ցարի գահն է, որը զարդարված է հմտորեն իրականացված փղոսկրյա փորագրություններով: Այն իրենից ներկայացնում բարձր փայտե թիկնաթոռ:
Գահը ծածկված է փղոսկրյա փորագրված պատկերազարդ թիթեղներով, իսկ պատկերներում աստվածաշնչյան Դավիթ թագավորի արարքներն են, ինչպես նաև փորագրված են դիցաբանական կենդանիներ:
Կա մի լեգենդ, որի համաձայն` գահը Ռուսաստանում է հայտնվել Բյուզանդիայից Իվան 3-րդի երկրորդ կնոջ ՝ Սոֆիա Պալեոլոգի շնորհիվ: Նա այն որպես նվեր է բերել Իվան 4-րդի ծնողների՝ Ելենա Գլինսկայայի և Վասիլի 3-րդի հարսանիքին: Այս վարկածի գրավոր հաստատումը Սիգիզունդ ֆոն Հերբերսթայնի «Նոթեր մոսկովյան հարցերով» աշխատությունն է, որտեղ հեղինակը նկարագրում է իր հանդիպումը Վասիլի 3-րդի հետ, որի ընթացքում վերջինս նստած է եղել փղոսկրե գահի վրա: Այսինքն, ըստ ֆոն Հերբերսթայնի, Իվան Գրոզնու հարսանիքից դեռ շատ առաջ այդ գահը գտնվել է մոսկովյան Կրեմլում:
Այնուամենայնիվ, կա մեկ այլ վարկած, որի համաձայն՝ «փղոսկրյա աթոռը» տրվել է որպես նվեր Իվան 4- ին, քանի որ նրա թագավորության ժամանակաշրջանին են վերաբերում փղոսկրյա գահին վերաբերող փաստաթղթերը: Հավանաբար այդ պատճառով էլ այն կոչվում է «Իվան Գրոզնու գահ»: Գիտնականները համընդհանուր կարծիքի չեն նաև այդ գահի ստեղծողների հարցում, քանի որ դեռ 17-րդ դարի կեսերին մոսկովյան արհեստավորներն իրականացրել են դրա վերականգնումը` կոտրված փղոսկրե թիթեղները փոխարինել են նորերով: Գահի հին պատկերների հիման վրա որոշ փորձագետներ կարծում են, որ գահը պատրաստել են եվրոպական արհեստավորները, բայց կարծիքներն այստեղ նույնպես տարբերվում են: Ինչ-որ մեկը դրանք վերագրում է իտալացի վարպետների ստեղծագործություններին, մյուսները` գերմանացիներին: Որոշ գիտնականներ կարծում են, որ գահը բյուզանդական արհեստավորների աշխատանքն է, կամ հնարավոր է նաև հայ արհեստավորների:
Ցար Իվան Գրոզնու գահը փղոսկրյա փորագրություններով առաջին գահն է եղել Ռուսաստանում: Դրանից առաջ իշխաններն ու թագավորները նստել են փայտյա գահերի վրա, որոնք երեսպատված են եղել ոսկով և զարդարված են եղել թանկարժեք քարերով: Այնուամենայնիվ, Ռուսաստանի հյուսիսցի արհեստավորները ևս վարպետ են եղել ոսկորների փորագրման գործում: Օրինակ՝ պապական ունցիա Հովհաննես Պլանո Կարպինին 1245 թվականին իր զեկույցում գրել է, որ լինելով ի պատիվ Ոսկե հորդայի խան Գույուկին ընտրելու միջոցառմանը տեսել է գերեվարված ռուս վարպետ Կուզմային և նրա կողմից երիտասարդ խանի համար պատրաստված շքեղ փորագրված գահը, որը զարդարված է եղել ոսկով և թանկարժեք քարերով ... Ընդ որում փորագրությունները խիստ զարմացրել են պապական բանագնացին, որը մինչ այդ իհարկե ծանոթ է եղել իտալացի վարպետների շատ գործերին:
Նյութը հրապարակման պատրաստեց Կամո Խաչիկյանը
