Ղարաբաղը պատերազմից երեք ամիս անց․ ինչը՞ չեն որոշել Ադրբեջանը, Հայաստանը և Ռուսաստանը

ՔԱՂԱՔԱԿԱՆՈՒԹՅՈՒՆ 19 Февраль, 2021 12:28

bbc.com-ը գրում է, որ Քարնեգի հիմնադրամի ավագ գիտաշխատող Թոմաս դե Վաալը զեկույց է ներկայացրել Ղարաբաղում տիրող իրավիճակի վերաբերյալ, որում նախանշել է այն դիվանագիտական, քաղաքական, տնտեսական և մարդասիրական խնդիրները, որոնք չլուծված են մնացել ղարաբաղյան վերջին պատերազմից հետո:

44-օրյա պատերազմը Ղարաբաղում ավարտվել է 2020 թվականի նոյեմբերի 10-ին Ադրբեջանի, Հայաստանի և Ռուսաստանի ղեկավարների ստորագրած եռակողմ հայտարարությամբ: Ադրբեջանը վերահսկողություն է սահմանել Ղարաբաղի շուրջ գտնվող յոթ շրջանների և Լեռնային Ղարաբաղի մոտ մեկ երրորդի նկատմամբ։ Այդ հայտարարությունը գրեթե առանց մանրամասների շատ կարճ փաստաթուղթ է, և դրա շատ կետեր մեկնաբանվում են արմատապես հակառակ ձևով:

Օրինակ՝ նախատեսված է հայկական զինված ուժերի դուրսբերում: Դրան Բաքվում և Երևանում տարբեր կերպ են պատասխանում: Հայկական կողմը կարծում է, որ այդ կետը վերաբերում էր միայն Ադրբեջանին անցած տարածքներին: Ադրբեջանը, սակայն, պնդում է, որ Հայաստանի զինվորները պետք է լքեն Ղարաբաղը, և անգամ Հայաստանի կառավարության պաշտոնյաները պետք է Բաքվից թույլտվություն խնդրեն այդ տարածք այցելելու համար: Երկու կողմերի համար էլ դա սկզբունքային խնդիր է, և լուծման հույս գրեթե չկա:

Ալիևի, Փաշինյանի և Պուտինի միջև համաձայնության կետերից մեկը ռազմագերիների և զոհվածների փոխանակումն է, բայց երեք ամիս անց էլ այդ թեման մնում է ցավոտ խնդիր: Տասնյակ, իսկ ըստ որոշ գնահատականների՝ հարյուրավոր գերևարված հայեր են մնում Ադրբեջանում, և անհայտ (բայց քիչ) թվով ադրբեջանցիներ դեռ հայկական գերության մեջ են: Ավելին, ավելի քան 60 հայեր գերի են ընկել պատերազմի ավարտից հետո, և Բաքուն ցանկանում է նրանց դատել որպես հանցագործներ: Անգամ ՄԱԿ-ն է դատապարտել գերիների վերադարձի դանդաղեցումը:

Նոյեմբերի 10-ի հայտարարությունը ոչ մի կերպ չի կարգավորել Թուրքիայի դերը Ղարաբաղում, բայց վերջին մեկ տարվա ընթացքում նա դարձել է տարածաշրջանային գործընթացների առանցքային մասնակից: Թուրքական ռազմական տեխնիկան, առաջին հերթին հարձակողական անօդաչու թռչող սարքերը, կարևոր դեր են խաղացել ռազմի դաշտում Ադրբեջանի հաղթանակի մեջ: Անկարան, սուր քննադատության ենթարկելով ԵԱՀԿ Մինսկի խմբին, ևս հավակնում է մասնակցել դիվանագիտական գործընթացին, բայց այս պահին նա միայն սահմանափակ դեր է ստացել Աղդամի մոտակայքում Ռուսաստանի հետ համատեղ դիտարկման կենտրոնում:

Հայ և ադրբեջանցի ազգերի թշնամությունն արտահայտվում է նաև պատմական վեճերում: Պատերազմի արդյունքում միջնադարյան շատ հայկական հուշարձաններ են անցել Ադրբեջանի վերահսկողության տակ: Ղարաբաղի հյուսիսում գտնվող Դադիվանքը ռուս խաղաղապահների պաշտպանության տակ է, սակայն քրիստոնեական այլ հուշարձանների ճակատագրերը անհանգստացնող է: ՅՈՒՆԵՍԿՕ-ն նպատակ ունի պատվիրակություն ուղարկել Ղարաբաղ տեղում իրավիճակը գնահատելու համար, բայց պաշտոնական Բաքուն արգելափակում է այդ առաքելությունը և պահանջում է պատասխանել այն ողջամիտ հարցին, թե որտե՞ղ էր միջազգային հանրությունը, երբ ոչնչացվել և պղծվել են թուրքական և իսլամական մշակույթի հուշարձանները հայկական ուժերի գրաված յոթ շրջաններում։ Դե Վաալը նշում է, որ հայկական հուշարձանների ճակատագրով մտահոգությունը պայմանավորված է Ադրբեջանում հայկական մշակույթի հետքերի ոչնչացման նախադեպերի առկայության և Ադրբեջանի իշխանությունների այն հայտարարությունների հետ, որ այդ միջնադարյան հուշարձաններն իրականում Կովկասյան Ալբանիայի ժառանգությունն են: Բայց այդ տեսությունը ընդունում են միայն ադրբեջանցի պատմաբանները:

Հինգ տարի ժամկետով տրված ռուս խաղաղապահների մանդատը, որը կարող է երկարաձգվել կողմերի համաձայնությամբ, ենթադրում է խաղաղության պահպանում, բայց իրականում գրեթե 2000 խաղաղապահներ զբաղված են խնդիրների ավելի լայն շրջանակով՝ սկսած ենթակառուցվածքների վերակառուցումից մինչ փախստականներին օգնությունը: Լեռնային Ղարաբաղի հայերի վերահսկողության տակ մնացած հատվածի խնդիրների լուծումը, պահանջում է սերտ համագործակցություն չճանաչված ԼՂՀ քաղաքական ղեկավարության հետ, բայց այդ չճանաչված հանրապետության առաջին դեմքերը Բաքվում համարվում են հանցագործներ: Արդյունքում որպեսզի Ադրբեջանը չխանգարի մանդատի երկարաձգմանը, խաղաղապահները պետք է շարունակեն աշխատել Ղարաբաղի հայաբնակ հատվածում առանց Բաքվի զայրույթն առաջացնելու:

ԵԱՀԿ Մինսկի խումբը պատերազմից առաջ Ղարաբաղի հարցով բանակցությունների հիմնական միջազգային հարթակն էր, և հենց նրա շրջանակներում պետք է լուծվեր հիմնական հարցը. ի՞նչ է լինելու Լեռնային Ղարաբաղի հայաբնակ հատվածի հետ: Վերջերս Ադրբեջանը սկսել է պնդել, որ այն պետք է միանա իրեն առանց որևէ ինքնավարության: Հայաստանում կոչ են անում ճանաչել այն որպես անկախ հանրապետություն: Ռուսաստանը կարծում է, որ ԵԱՀԿ Մինսկի խումբը պետք է շարունակի իր աշխատանքը: Բայց այդ խմբի իրական ազդեցությունը հակամարտության կողմերի վրա դժվար է գնահատել, քանի որ զինադադարը ձեռք է բերվել առանց Ֆրանսիայի և ԱՄՆ-ի, իսկ Ղարաբաղում գտնվող խաղաղապահները բացառապես ռուսներ են: Ավելին, Ադրբեջանը Ֆրանսիայի դիրքորոշումը համարում է հայամետ և չի տեսնում դրան որպես չեզոք միջնորդ: ԱՄՆ-ին վերաբերմունքը, իհարկե, հարգալից է, բայց վերջին տարիներին ԱՄՆ-ի Պետդեպարտամենտը քիչ է հետաքրքրվում Հարավային Կովկասով:

Ներկայումս Ղարաբաղի հիմնական խնդիրները ենթակառուցվածքների վերականգնումն ու փախստականների վերադարձն է: Ավելին, այդ հակամարտությունը երբեք չի լուծվի առանց իրական հաշտեցման և երկխոսության երկու երկրների ժողովուրդների միջև: Ընդ որում, առաջնահերթ երկու խնդիրներն էլ, որոնք են տնտեսական օգնությունը և խաղաղապահ առաքելությունը պահանջում են ԵՄ-ի և նրա կառույցների լուրջ և երկարաժամկետ մասնակցությանը: