Ինչո՞ւ է Իրանի արտգործնախարարը մեկնում Երևան և Բաքու. Ստանիսլավ Տարասով

Ռուսական Regnum հրատարակությունը հրապարակել է անվանի վերլուծաբան Ստանիսլավ Տարասովի հոդվածը, որում հոդվածագիրը վերլուծել է Իրանի արտգործնախարար Մոհամադ Ջավադ Զարիֆի՝ Երևան և Բաքու կատարելիք այցերի նպատակը:

Հոդվածում մասնավորապես ասվում է, որ առաջիկա օրերին Իրանի արտգործնախարար Մոհամադ Ջավադ Զարիֆն արտասահմանյան մեծ շրջագայություն կկատարի: Իրանական Mehr լրատվական գործակալությունը մեջբերում է նրա խոսքերը. «Հաջորդ շաբաթ նախատեսում եմ այցելել Կովկաս և Ռուսաստան»: Եթե նկատի ունենանք այցի միայն կովկասյան մասը, որը նախատեսում է այց Բաքու և Երևան, ապա այն պարունակում է բանակցային միասնական օրակարգ: Mehr-ը թվարկում է. «Թեհրանի ներդրումը Ղարաբաղյան հիմնախնդրի կարգավորման գործընթացում, ինչպես նաև տարածաշրջանում խաղաղության և կայունության հաստատման գործում, համագործակցության նոր հնարավորություններ, ներառյալ իրանական ընկերությունների մասնակցությունը այս տարածաշրջանի վերականգնմանը»: Այն նաև մատնանշում է Հյուսիս-հարավ միջազգային տրանսպորտային միջանցքի նախագծում Իրանի հետ համագործակցության հնարավորությունը`շեշտը դնելով այս տարանցիկ ուղու և նոր հաղորդակցական միջանցքների ներուժի օգտագործման վրա, որոնք բացվում են Ռուսաստանի, Ադրբեջանի և Հայաստանի կողմից Ղարաբաղյան պատերազմը դադարեցնելու վերաբերյալ հայտարարության ստորագրումից հետո:

Ինչ վերաբերում է մոսկովյան օրակարգին, այն ավելի ընդարձակ է. Սիրիա, Պարսից ծոց, Աֆղանստան և ԱՄՆ հնարավոր վերադարձը Իրանի միջուկային համաձայնագրին: Այնուամենայնիվ, այս երկու օրակարգերը միավորված են ընդհանուր արտաքին քաղաքական ֆոնով, որը խաղում է Թեհրանի օգտին. ԱՄՆ նոր վարչակազմի և Ջո Բայդենի վերաբերմունքը  Գործողությունների համատեղ համապարփակ ծրագրի նկատմամբ: Իդեալական կլինի այն, որ Վաշինգտոնը կարող է վերականգնել իր մասնակցությունը իրանական միջուկային գործարքին առանց նախապայմանների: Չնայած կարող են հայտնվել նախապայմաններով որոշ այլ տարբերակներ, որոնք կառաջարկվեն այս կամ այն կողմից: Ամեն դեպքում, սա Թեհրանին վերադարձնում է համաշխարհային քաղաքականության «բարձրագույն լիգա» և, համապատասխանաբար, մեծացնում է դրա առաջին հերթին տարածաշրջանային նշանակությունը: Կասկած չկա, որ Թեհրանը կօգտագործի այս կարևոր նրբությունը Բաքվում և Երևանում անցկացվող բանակցություններում ՝ աշխարհաքաղաքական օրակարգում որոշակի ճշգրտումներ մտցնելու համար:

44-օրյա Արցախյան պատերազմի ընթացքում Իրանը, Ռուսաստանի պես, չեզոք դիրք էր ընտրել և իրեն պահում էր ծայրաստիճան զգույշ: Բայց բնավ ոչ այն պատճառով, որ նա ԵԱՀԿ Մինսկի խմբի անդամ չէ: Նրա քաղաքականությունը պայմանավորված էր մեկ այլ հանգամանքով ՝ երկրի հյուսիսում թյուրքախոս բնակչության առկայությամբ: Ըստ Habertürk-ի, եթե Արցախյան պատերազմը ձգձգվեր, և Անկարայի կողմից թուրքամետ սիրիացի  գրոհայիններ ներգրավվեին, ապա ռազմական գործողությունների՝ Լեռնային Ղարաբաղից իրանական Ադրբեջան տեղափոխման վտանգ կար: Իրադարձությունների նման ընթացքը կանխելու համար Թեհրանը երկրի հյուսիսում տեղակայել էր Իսլամական հեղափոխության պահապանների կորպուսի մարտական ջոկատներ: Ըստ պարբերականի, «միևնույն ժամանակ, նման իրավիճակը համարվել է անհրաժեշտ նախապայման Իրանում Իսրայելի և ԱՄՆ-ի հնարավոր գործողությունները կանխելու համար»:

Թեհրանի կողմից իրավիճակի մեկնաբանությունը մտահոգություն էր պարունակում նաև Ադրբեջանում Թուրքիայի ներկայության գործոնի, ավելի ճիշտ՝ դրա ռազմական մակարդակի վերաբերյալ: Բացի այդ, թուրքական լրատվամիջոցները  կոչեր էին անում «որոշակի հանգամանքներում ակտիվացնելու Անկարայի ջանքերը` «Հյուսիս-Հարավային Ադրբեջան» բանաձևը գաղափարականացնելու համար: Ահա թե ինչու, ինչպես գրում է Javan իրանական հրատարակությունը, «Թեհրանը սատարեց Արցախյան պատերազմը դադարեցնելու Մոսկվայի ջանքերին և Լեռնային Ղարաբաղում ռուս խաղաղապահների հայտնվելուն, քանի որ Անկարան տարածաշրջանում ստացավ ոչ այն, ինչի հույսն ուներ»: Այժմ Իրանը կանգնած է նոր աշխարհաքաղաքական պայմաններում Բաքվի և Երևանի հետ փոխգործակցության կառուցման առջև, որպեսզի պատերազմի ավարտից հետո ինչ-որ կերպ ուրվագծի իր դերն ու նշանակությունը Արցախյան կարգավորման գործընթացում: Միգուցե որոշ տարբերակներ գտնվեն, բայց սա հեշտ գործ չէ, և Զարիֆը այն պետք է լուծի Բաքու և Երևան կատարելիք այցերի ընթացքում:

Իրավիճակի մեկ այլ առանձնահատկությունն այն է, որ Իրանն ու Ռուսաստանը, ի տարբերություն Ադրբեջանի և Թուրքիայի, լիարժեք հարաբերություններ ունեն Հայաստանի հետ: Անկարան առայժմ միայն տեսականորեն է խոսում Երևանի հետ դիվանագիտական հարաբերությունների վերականգնման մասին, իսկ Բաքվում այդ մասին չեն էլ մտածում՝  չնայած  ակտիվորեն առաջ են տանում Հայաստանի տարածքով Արևմտյան Ադրբեջանի և Նախիջևանի միջև կապի միջանցք ստեղծելու նախագիծը: Ի դեպ, Նախիջևանի թեման վերաբերում է նաև Իրանին, քանի որ մինչ այժմ Ադրբեջանից դեպի ինքնավար հանրապետություն տանող ճանապարհն անցնում էր Իրանի տարածքով: Նոր միջանցքը կնվազեցնի Թեհրանի ազդեցությունը Բաքվի վրա, իսկ Թուրքիան մուտքի իրավունք կստանա Ադրբեջան՝ առանց Իրանի կամ Վրաստանի տարածքը հատելու: Նման իրավիճակը, իհարկե,  ձեռնտու է Անկարային և Բաքվին, որոնք այժմ հենց դրանով էլ զբաղվում են՝ փորձելով շրջանցել Իրանը:

Բայց թվում է, որ առանց հաշվի առնելու բուն Թեհրանը և նրա շահերը, այդ հարցը լուծելը հեշտ չի լինի, քանի որ տարածաշրջանային առումով Իրանն ու Թուրքիան բացահայտ մրցակիցներ են, որոնց շահերը՝ սկսած տնտեսությունից և վերջացրած նույն աշխարհաքաղաքականությամբ, տրամագծորեն հակառակ են: Այլ հարց է, որ ի տարբերություն ներկայիս ակտիվ քաղաքականության, որը վարում է Թուրքիան հարևանների նկատմամբ, Թեհրանը բավականին հավասարակշռված է գործում միջազգային քաղաքական ասպարեզում: Բայց սա միայն առայժմ: