Շուշիի գինը. անառիկ ամրոցի հանձնելու հանելուկը
ՔԱՂԱՔԱԿԱՆՈՒԹՅՈՒՆ
rossaprimavera.ru-ն գրում է, որ Ղարաբաղում զինադադարի հաստատումից անցել է ավելի քան մեկ ամիս, բայց 44 օր տևած պատերազմի ընթացքի վերաբերյալ հարցերը, ոչ միայն չեն պակասել, այլ ամեն օր ավելի ու ավելի են ավելանում: Իհարկե, այդպիսի հարցերից մեկն էլ այն է, թե ինչու Ադրբեջանին հանձնվեց գործնականում անառիկ, ռազմավարական կարևոր Շուշի ամրոցը: Ղարաբաղի առաջին նախագահ Ռոբերտ Քոչարյանը, պատասխանելով Շուշիի անկման հարցին, ասել է, որ իր համար ոչ միայն անհասկանալի է, թե ինչպես է Շուշին գրավվել, այլ նաև այն, թե ինչպես են ադրբեջանցիները հայտնվել Շուշիի մատույցներում: Այստեղ պահանջվում է որոշակի լուսաբանում: Դեպի Շուշի մինչև Շեխեր գյուղը ադրբեջանական ստորաբաժանումները կարող էին շարժվել ճանապարհներով: Բայց Շեխերից Ավետարանոց ճանապարհը անցնում է Կարմիր շուկա գյուղով, որը մնում էր Ղարաբաղի վերահսկողության տակ: Այսինքն այդ կետից դեպի Շուշիի արվարձանում գտնվող Քարինտակ զորքերի տեղաշարժը տեղի է ունեցել արահետներով կամ ընդհանրապես առանց դրանց: Ուղիղ գծով այն ավելի քան 20 կիլոմետր է: Լեռները հարթավայր չեն, այնտեղ ուղու ընտրությունը շատ սահմանափակ է, իսկ արահետների դեպքում ուղին առավել երկարում է, դանդաղում է տեղաշարժի ժամանակահատվածը և տեղաշարժվող ստորաբաժանումները դառնում են հեշտ թիրախներ:
Արդյո՞ք Ղարաբաղում իմացել են, որ զորքեր են տեղափոխվում, և որ մեծ հնարավորություններ կան դրանք կտրել մատակարարումներից և ոչնչացնել: Բազմաթիվ ապացույցներ կան, որ, այո, իմացել են և անգամ մի ստորաբաժանում ոչնչացրել են հրետանային կրակով: Այնուամենայնիվ, չեն ձեռնարկվել այնպիսի լայնամասշտաբ գործողություններ, որոնք կարող էին լրջորեն փոխել ուժերի հարաբերակցությունը: Սակայն այստեղ պետք է հասկանալ մի կարևոր նրբերանգ: Ղարաբաղը շատ փոքր հանրապետություն է, մինչև պատերազմը ունեցել է 150 հազար բնակիչ, և Հայաստանն է ավանդաբար եղել նրա անվտանգության երաշխավորը: Գործնականում դա նշանակում է, որ Պաշտպանության բանակի խնդիրն է եղել հնարավորինս դիմադրել մինչև հայկական զինված ուժերը մոբիլիզացվեն և օգնության հասնեն: Եվ այստեղ բախվում ենք այս պատերազմի հաջորդ հանելուկին:
Շուշին պաշտպանել են փոքրաթիվ ժամկետայինների ջոկատը, տեղի բնակիչները և կամավորական ջոկատները Հայաստանից այն դեպքում, որ բազմաթիվ վկայությունների համաձայն` Հայաստանի տարածքում՝ Գորիսում, եղել է զորքի զգալի քանակ: Ավելին, նրանք եղել են լրիվ մարտական վիճակում և պատրաստ ռազմական գործողություններին, բայց այդպես էլ չեն ուղարկվել Ղարաբաղ։ Երկրորդ խնդիրը, որը խանգարում էր Ղարաբաղի ղեկավարությանը արդյունավետորեն պաշտպանվել, ռազմական տեխնիկայի բացակայությունն էր, որի մեծ մասը արդեն իսկ ոչնչացվել էր ադրբեջանական զինված ուժերի կողմից: Ռազմական փորձագետները նշում են, որ մարտավարական և ռազմավարական առումով, Ղարաբաղի Պաշտպանության բանակը շատ հեռու էր այդ պատերազմում իր լավագույն վիճակում լինելուց: Շատ ավելի քիչ հույսեր են կապվել հայկական բանակի ղեկավարության հետ, քանի որ Փաշինյանը մի քանի անգամ տարբեր մարդկանց էր վերանշանակել բարձր պաշտոնների, ընդ որում, հաճախ հաշվի չառնելով արհեստավարժությունը և ավելի շատ կենտրոնանալով քաղաքական հավատարմության վրա:
Արդյունքում ռազմական գործողությունների ընթացքում փայլուն տակտիկական գործողություններ չեն նկատվել, ավելի շուտ եղել է հակառակը: Այդ ամենի բացատրությունը ստացվել է պատերազմից հետո։ Պարզվել է, որ հին կռված գեներալներին չեն թողել խառնվել պատերազմին։ Ընդ որում, եթե գեներալներին արգելել են մտնել կառավարման կետ, ապա Փաշինյանի կինը՝ Աննա Հակոբյանը այնտեղ է մտել ազատ կերպով, չնայած կողմնակի անձանց մուտքը այնտեղ խստիվ արգելված է եղել։ Այս և նման այլ փաստերը ցույց են տալիս, որ Հայաստանի ղեկավարությունը ի վիճակի չի եղել մոռանալ քաղաքական տարաձայնությունները, շարունակել է հաշիվներ մաքրել և դրան շատ ավելի մեծ ուշադրության է դարձրել, քան ռազմական գործողությունների հաջողությանը: Արդյունքում փորձառու գեներալների առկա ներուժը չեղարկվել է: Սակայն հարց է ծագում․ ո՞րն է պատճառը՝ մանր վրեժխնդրությունը և առաջնահերթությունները հասկանալու անկարողություն, թե՞ պաշտպանությունը ձախողելու հաշվարկված նպատակ է եղել:
Հրադադարի եռակողմ հայտարարության ստորագրումից անմիջապես հետո առաջին ժամերից ի վեր, Ադրբեջանի նախագահ Իլհամ Ալիևը բացահայտորեն ծաղրում է Փաշինյանին և հայերին և շատ թափանցիկ ակնարկում, որ մտադիր է զինադադարի միջոցով ընդհատված գործընթացը շարունակել: Ղարաբաղի և Հայաստանի համար միակ փրկությունն է ամեն վայրկյան հիշել կատարվածը և պատրաստվել պաշտպանության, քանի որ նոր պատերազմը գործնականում անխուսափելի է: Ո՛չ ԱՄՆ-ին, ո՛չ էլ Եվրոպային պետք չէ Հայաստանը։ Բայց մինչ հիմա պետական քաղաքականությունը ցույց է տալիս միայն իշխանությունների միակ ցանկությունը․ ջրից չոր դուրս գալ, ծայրերը արագ թաքցնել և մոռանալ պատերազմի մղձավանջը: Անցած պատերազմի վերաբերյալ հայ հասարակության համար բազմաթիվ հարցեր կան: Մասնավորապես, շատերին է հետաքրքրում, թե իշխանությունների պահվածքը թելադրված է բացառապես անկարողությամբ, թե արդյո՞ք հիմնավորված են այն մեղադրանքները, որ Փաշինյանն Ալիևից 5 միլիարդ դոլար է վերցրել Շուշիի համար: Մինչ հիմա էլ Շուշի քաղաքի և դրա շուրջ մարտերի բուն պատկերը պարզված չէ և չի ներկայացվել հասարակությանը:
Լուրերը, ենթադրությունները, ականատեսների վկայությունները, իրադարձությունների և ամսաթվերի խառնաշփոթը թույլ չեն տալիս լիովին ինչ-որ բան հասկանալ: Եվ մինչ անցյալը մշուշի մեջ է, ապագան ևս ընկղմվում է նույն մառախուղի մեջ: Լեռ է հառած Ստեփանակերտի վերևում, լեռան վրա ամրոցն է և թուրքական դրոշն է ծածանվում այնտեղ: Իհարկե, կան ռուս խաղաղապահները, բայց ոչ ոք չգիտի, թե որքան կմնան նրանք: Այս ամբողջ մշուշի մեջ պարզ է միայն մի բան. տարածքում հանգիստ դրախտ կառուցելու ցանկացած փորձ կարող է հանգեցնել միայն տեղահանության կամ կոտորածի: Ոչ միայն Ղարաբաղը, այլ նաև Հայաստանը, կամ կդառնա Սպարտա, կամ շատ շուտով կդադարի գոյություն ունենալ: Հայ ժողովուրդը ստիպված կլինի վճարել իր գինը Շուշիի համար: Կամ պետք է ընտրել քաղցր կյանքը և վճարել հայրենիքով, կամ ընտրել Սպարտայի ստեղծումը և վճարել ամենօրյա աշխատանքով, ավելորդություններից հրաժարվելով և մտածելու և որոշումներ կայացնելու ծանր պարտականությամբ՝ առանց հաջողության երաշխիքների:
Նյութը հրապարակման պատրաստեց Կամո Խաչիկյանը
