Ծանոթ ու միարժամանակ անհայտ … Դեղձ միրգ

Դեղձը (Prunus persica) վարդազգիների ընտանիքին պատկանող կորիզավոր պտուղ է։ Այն հայտնի է իր հյութալի, քաղցր միջուկով և թավշյա կեղևով։ Գոյություն ունեն դեղձի բազմաթիվ սորտեր՝ դեղին, սպիտակ և կարմրավուն միջուկով։

Դեղձի բնական ծագման կենտրոնը Չինաստանն է։ Հնագիտական և գենետիկական տվյալները ցույց են տալիս, որ դեղձը Չինաստանում մշակվել է հազարավոր տարիներ առաջ՝ առնվազն մոտ 4000 տարի առաջ։ Չինաստանից դեղձը աստիճանաբար տարածվել է դեպի Կենտրոնական Ասիա, Պարսկաստան և Մերձավոր Արևելք, իսկ հետագայում Միջերկրածովյան տարածաշրջան և Եվրոպա։

Հետաքրքիր է այն, որ լատիներեն գիտական անվանումը՝ Prunus persica, բառացիորեն կապված է «պարսկական» անվան հետ։ Հին հռոմեացիները դեղձը ճանաչել են որպես Persian apple («պարսկական խնձոր»), քանի որ այն Եվրոպա էր հասել Պարսկաստանի միջոցով։ Սակայն հետագա ուսումնասիրությունները հաստատել են, որ դրա իրական ծագման երկիրը Չինաստանն է։

Դեղձը և նեկտարինը նույն բուսաբանական տեսակն են՝ Prunus persica։ Բայց նեկտարինի հարթ կեղևը դեղձի որոշակի բնական գենետիկական տարբերակի արդյունք է։ Չինաստանում դեղձը ավանդաբար համարվել է երկարակեցության և անմահության խորհրդանիշ։ Դեղձի կորիզի ներսում գտնվող սերմը պարունակում է ամիգդալին և չպետք է օգտագործել մեծ քանակությամբ։ Դեղձի ծաղկումը վաղ գարնանն է այն դարձրել է նաև բազմաթիվ մշակույթների գեղարվեստական և խորհրդանշական թեմա։ Դեղձը տարածվել է աշխարհում ոչ միայն սերմերով, այլ նաև պատվաստման և սորտային բազմացման միջոցով։ Այսօր գոյություն ունի դեղձի հսկայական թվով տեսակներ՝ տարբեր չափերով, գույներով, համով և հասունացման ժամկետներով։

Դեղձը Հայաստանում վաղուց մշակվող և լայնորեն տարածված պտղատեսակներից է։ Հայաստանի կլիմայական պայմանները, հատկապես տաք և արևոտ շրջանները, նպաստավոր են դեղձի այգեգործության համար։ Դեղձի այգիներ կարելի է հանդիպել Հայաստանի տարբեր մարզերում։ Տեղական արտադրանքը հիմնականում շուկա է դուրս գալիս ամառային ամիսներին, և հայկական դեղձը հայտնի է իր քաղցրությամբ, բույրով և հյութալիությամբ։ Հայաստանում աճեցվում են դեղձի տարբեր տեսակներ՝ ինչպես թարմ օգտագործման, այնպես էլ պահածոյացման և վերամշակման համար։

Դեղձը Հայաստանում պարզապես գյուղատնտեսական մշակաբույս չէ․ այն ամառային սեզոնի ամենահայտնի տեղական մրգերից է։ Հայկական շուկաներում այն սովորաբար հայտնվում է ծիրանի, սալորի և նեկտարինի հետ նույն ժամանակահատվածում։

Կ.Խաչիկյան