Գիտնականները հաստատել են վրացական այբուբենի ծագումը հայկականից

ՄՇԱԿՈՒՅԹ 14 Август, 2026 15:18

Աշխարհի տարբեր մշակույթների միջև կապերը երբեմն հանդիպում են ամենաանսպասելի բաներում, այդ թվում լեզվի մեջ: Նոր ուսումնասիրությունն առաջին անգամ քանակապես ցույց է տվել նման կապը, գրում է naked-science.ru–ն:

Գիրը մշակութային փոխանակման ամենաերկարատև հետքերից մեկն է: Տարբեր գրային համակարգերի միջև կառուցվածքային հարաբերությունների հաստատումը կարող է լույս սփռել պատմական շփումների վրա, որոնց համար ուղղակի ապացույցներ չկան: Օրինակ 4-5-րդ դարերում Եթովպիայում գեեզ լեզուն ավարտեց իր վերափոխումը բաղաձայնային գրից վանկայինի, մինչդեռ Կովկասում ի հայտ եկան Մեսրոպ Մաշտոցի աշխատանքի հետ կապված ազգային այբուբենները:

Երկար ժամանակ համարվում էր, որ հունական, սիրիական կամ պարսկական գրերն էին ծառայում որպես այդ այբուբենների մոդելներ։ Սակայն անցյալ դարի որոշ հետազոտողներ, այդ թվում հայ գիտնական Գևորգ Սևակը և ռուս արևելագետ Դմիտրի Օլդերոգգեն, նշել են կովկասյան և եթովպական գրերի միջև նմանությունները։ Սակայն նրանց դիտարկումները մնացել են ենթադրական։

Գիտնականների միջազգային խումբը ուսումնասիրել է այդ այբուբենների միջև եղած կապը օգտագործելով դասական գեեզ գրի՝գրի այն տարբերակը, որը գոյություն ուներ տվյալ պատմական ժամանակահատվածում, ավելի քան 28,000 պատկերների վրա մարզված նեյրոնային ցանց։ Արդյունքները հրապարակվել են «Digital Scholarship in the Humanities» ամսագրում։

Նեյրոնային ցանցը սովորել է ճանաչել ոչ միայն գրերի ձևը, այլ նաև դրանց կայուն երկրաչափական հատկությունները. այն կարող էր ճանաչել խորհրդանիշները նույնիսկ պտտվելուց, հայելային արտացոլումից կամ մասշտաբավորումից հետո։ Սա կարևոր է, քանի որ գիր ընդունելիս գրերը հազվադեպ են բառացիորեն պատճենվում։ Մարզված մոդելը այնուհետև օգտագործվել է հայկական, վրացական և կովկասյան ալբանական այբուբենների գրերը համեմատելու համար։ Վերահսկողության համար թեստին ավելացվել են լատինական այբուբենը և եթովպական գրի նախորդը՝ նախագեեզը։ Նմանությունը գնահատելու համար օգտագործվել են մաթեմատիկական չափանիշներ, ինչպիսիք են կոսինուսային հեռավորությունը և փոխադարձ տեղեկատվությունը։

Ինչպես և սպասվում էր, նախորդը՝ Proto-Geez-ը, ցույց է տվել եթովպական գիրերի հետ նմանության ամենաբարձր մակարդակը։ Հայկական գիրը սերտորեն հետևել է դրան։ Եթովպական և հայկական նիշերի միջև միջին կոսինուսային հեռավորությունը կազմում է ընդամենը 0.077, առավելագույն հնարավոր արժեքը 1։ Քանակական վերլուծության համար օգտագործված նեյրոնային ցանցը յուրաքանչյուր տառի պատկերը վերածել է վեկտորային թվերի շարքի։ Սրանք մաթեմատիկական օբյեկտներ են, որոնք բնութագրվում են երկարություն և ուղղություն կոչվող թվային արժեքով։ Վեկտորը մաթեմատիկորեն նկարագրում է խորհրդանիշի երկրաչափությունը (կորեր, գծեր, տարածություններ)։ Եթե երկու տառերը գրեթե նույնական են ձևով, ապա դրանց վեկտորները բազմաչափ տարածության մեջ կուղղվեն նույն ուղղությամբ, ինչը կնվազեցնի դրանց կոսինուսային հեռավորությունը։

Եթովպական և հայկական գիրերի խորհրդանիշների փոխադարձ տեղեկատվությունը հասել է 0.74 բիթերի, որը կառուցվածքային նմանության բավականին բարձր ցուցանիշ է։ Փոխադարձ տեղեկատվությունը վիճակագրական չափանիշ է, որը ցույց է տալիս, թե որքան տեղեկատվություն կարելի է ստանալ մեկ փոփոխականի (օրինակ մեկ գրային համակարգի) մասին մյուսի մասին գիտելիքներից։ Օրինակ, եթե հետազոտողը կամ նեյրոնային ցանցը ունի միայն մեկ գրային համակարգից տառի մի հատված և կարող է կռահել դրանից տառերի հատվածներ մեկ այլ գրային համակարգից, ապա երկու գրային համակարգերի փոխադարձ տեղեկատվությունը մեծանում է։

Վրացական գիրը իր հին տեսքով՝ Ասոմտավրուլին, և կովկասյան ալբանական այբուբենը նույնպես ցույց են տվել զգալի նմանություններ, թեև ոչ այնքան արտահայտված։ Նեյրոնային ցանցը կարողացել է հայտնաբերել համապատասխանություններ, որոնք ակնհայտ չէին պարզ տեսողական համեմատությամբ. որոշ նշաններ համընկնում էին միայն պտտվելուց կամ հայելային արտացոլումից հետո։

Հետազոտողները շեշտել են հայտնաբերված նմանությունները, բայց անտեսել են մի կարևոր կետ. նրանք հատկապես նկատի ունեին որոշ նշանների արտաքին նմանությունը, այլ ոչ թե գիր ընդունելը։ Փաստն այն է, որ եթովպական գիրը, որի առաջին հայտնի տեքստը թվագրվում է մ.թ. 4-րդ դարի սկզբին, այբուբեն չէ այն իմաստով, որով մենք օգտագործում ենք այդ բառը։ Այբուբեններում մեկ տառը համապատասխանում է հնչյունին, մինչդեռ եթովպական գրի մեջ այն սովորաբար համապատասխանում է մեկ վանկին։

Հետևաբար, եթովպական գրի մեջ բառացիորեն կան հարյուրավոր նշաններ (համարժեք են «տառերի») (հին ժամանակներում մի քանի հարյուրից մինչև ժամանակակից ժամանակներում երեք հարյուր)։ Մինչդեռ իր ստեղծող Մաշտոցի հայկական այբուբենն ուներ ընդամենը 36 տառ, որոնք համապատասխանում էին հնչյուններին, այլ ոչ թե վանկերին, որոշ գիտնականներ կարծում են, որ եթովպական թագավորությունը վանկային գիրն ընդունել է այդ ժամանակվա հնդկական վանկային գիրերի ազդեցության տակ (թագավորությունը ակտիվորեն առևտուր էր անում Հնդկաստանի հետ)։ Մինչև 4-րդ դարը եթովպացիները օգտագործում էին ավելի հին հարավարաբական այբուբենը, որը մի ժամանակ ճյուղավորվել էր նախաքանական այբուբենից, որի ժառանգորդը փյունիկյան այբուբենն էր։ Վերջինից առաջացել են հունական (և ավելի ուշ ռուսական) և լատինական այբուբենները։ Այլ կերպ ասած, եթովպացիները մեր այբուբենին մոտ (և նմանատիպ կազմակերպված) այբուբենից անցում կատարեցին հնդկական այբուբենին ավելի նման գրի։

Այստեղից պարզ է դառնում, որ հայկական այբուբենը կարող էր էապես փոխառած լինել եթովպական գրից միայն տառերի բեկորներ, մի փաստ, որը խորհրդային գիտնականները նշել էին դեռևս 20-րդ դարում։ Նման եզրակացություն կարելի է անել նաև Մաշտոցի կյանքից, որը գրել է նրա աշակերտը. այնտեղ հիշատակվում է հայոց լեզվի նոր գիր ստեղծելու համար նյութեր փնտրելու համար Մերձավոր Արևելքի վանքերով և գրադարաններով ճանապարհորդության մասին։ Սակայն, եթովպացիների և հայերի գրային համակարգերն իրենք արմատապես տարբերվում էին. այբուբենն ավելի հեշտ է սովորել, քան վանկային գիրը և այբուբենն ունի գրեթե մեկ կարգի ավելի քիչ նշաններ։

Նոր ուսումնասիրությունը հետաքրքիր արդյունք է տվել. այն քանակապես և անուղղակիորեն հաստատել է, որ վրացական և կովկասյան ալբանական այբուբենները ծագել են հայերենից։ Այն փաստը, որ հայերենը ավելի մոտ է եթովպական այբուբենին, քան մյուս անդրկովկասյան այբուբենները, ցույց է տալիս, որ առաջին կովկասյան այբուբենը, որից այդ այբուբենը տարածվել է Անդրկովկաս, հայկականն էր, որը ստեղծվել է Մեսրոպ Մաշտոցի կողմից 5-րդ դարի սկզբին: Ըստ երևույթին, նրա գրային համակարգը, աննշան փոփոխություններով, համեմատաբար հեշտությամբ ընդունվել է նաև տարածաշրջանի այլ լեզուներով խոսողների կողմից: