Ծանոթ ու միաժամանակ անհայտ … ռեգբի

Ռեգբին կոնտակտային մարզաձև  և թիմային խաղ է, որը խաղում են գնդակով։
Ըստ պատմական տեղեկությունների նույնիսկ հին ժամանակներում շատ ժողովուրդներ են ունեցել ժամանակակից ռեգբիին նմանվող խաղեր։ Հին եգիպտացիները, Հռոմի լեգեոներները և Հարավային Ամերիկայի հնդկացիները գնդակ էին խաղում թիմերով։

Հետագայում հռոմեացիների շնորհիվ գնդակով խաղն իր երկրպագուներին գտավ Բրիտանական կղզիներում։ Թիմային գնդակով խաղերը բավականին տարածված էին միջնադարյան Անգլիայում։ Դրանք խաղում էին փողոցներում և հրապարակներում։ Դրա համար բավական էր հավաքել երկու բազմություն՝ հակառակորդների երկու թիմ։

«ֆուտբոլային ամբոխի խաղը» հաճախ ավարտվում էր լուրջ վնասվածքներով։ Չկային խաղի միատեսակ կանոններ, խաղը հիմնված էր ընդհանուր պայմանավորվածությունների վրա: Հիմնական խնդիրն էր գնդակը ուղարկել հակառակորդի դաշտ, իսկ որոշ դեպքերում թույլատրվում էր վերցնել գնդակը:


17-րդ դարում ֆուտբոլը, որը մեծ զարգացում էր ապրում անգլիական քոլեջներում, համալսարաններում, մասնավոր դպրոցներում, դարձավ ավելի քաղաքակիրթ։ Ճիշտ է, բազմաթիվ քաղաքների և ուսումնական հաստատությունների թիմերն ունեին խաղի իրենց կանոններն ու առանձնահատկությունները: Այդ հարցում հաճախ տարաձայնություններ էին ծագում: Ընդհանուր կանոնների ձևակերպումը սկսվել է 19-րդ դարում յոթ արտոնյալ դպրոցներում։ Վերջապես, մի քանի տասնամյակ անց, դրանցից վեցում հաստատվեցին նմանատիպ կանոններ։

Ռեգբիի խաղի ծագման բազմաթիվ վարկածներ կան, սակայն պաշտոնական ճանաչում է ստացել միայն մեկը, ըստ որի ռեգբիի հիմնադիր է համարվում  դպրոցական սան Ուիլյամ Ուեբ Էլիսը։ 1823 թվականի ապրիլի 7-ին տեղի ունեցած խաղում նա խախտել է խաղի կանոնները և գնդակը ձեռքը վերցնելով դրանով վազել է դեպի հակառակորդի դարպասը։ Այս տարբերակն ունի և՛ կողմնակիցներ, և՛ բացահայտ հակառակորդներ: Չնայած բոլորը մի բանում են համաձայն, որ այդ խաղն իրականում հայտնվել է Ռեգբի քաղաքի դպրոցներից մեկում, որտեղից էլ առաջացել է նրա անունը։ Չնայած հակասություններին և ապացույցների բացակայությանը, Ուեբ Էլիսը մինչ օրս էլ համարվում է ռեգբիի խորհրդանիշներից մեկը:


Հայտնի չէ, թե այդ խաղի ընթացքում ո՞վ է առաջինը վերցրել գնդակը, սակայն դպրոցի տնօրեն Թոմաս Առնոլդն ամեն կերպ նպաստել է խաղի զարգացմանը։ 1845 թվականին հայտնվել են ռեգբիի առաջին կանոնները։ 1848 թվականին Քեմբրիջի ուսանողները ձևակերպել են իրենց կանոնները, որոնք օգտագործվել են հետագա խաղերի համար: Ճիշտ է, դեռ շարունակվում էր բանավեճը այն մասին, թե հնարավո՞ր է ձեռքերով վերցնել գնդակը։ 1863 թվականի հոկտեմբերի 26-ին լոնդոնյան պանդոկներից մեկում կայացած հանդիպման ժամանակ, որն այնուհետ վերաճեց բուռն բանավեճի, տեղի ունեցավ ֆուտբոլի և ռեգբիի վերջնական բաժանումը: 1871 թվականին ստեղծվեց Ռեգբիի միությունը, և նույն ժամանակ անցկացվեց առաջին միջազգային հանդիպումը։ Անգլիա-Շոտլանդիա այդ հանդիպմանը յուրաքանչյուր թիմից մասնակցել է 20 խաղացող, իսկ մի քանի տարի անց ճանաչվել է 15 խաղացողի ֆորմատը։ Մի քանի անգամ փոխվել է նաև միավորների համակարգը: Ռեգբիի հիմնական կանոններից էր խաղադաշտում խաղալու համար վարձատրություն վերցնելու արգելքը, քանի որ... այն համարվում էր սիրողական մարզաձև։ Սակայն ժամանակի ընթացքում Անգլիայի հյուսիսից շատ ակումբներ սկսեցին պնդել խաղացողների համար դրամական փոխհատուցում տալը, քանի որ... նրանցից շատերը ստիպված են եղել կորցնել իրենց ամենօրյա աշխատանքը ռեգբիի հանդիպումներին մասնակցելու պատճառով: Ռեգբիի միությունն իր հերթին պնդել է խաղի սիրողական կարգավիճակը և դրամական հաշվարկների անհնարինությունը։ Արդյունքում, ակումբները, որոնք համաձայն չէին նախկին կանոնների հետ, լքել են կազմակերպությունը և 1895 թվականի օգոստոսին հայտնվել է Ռեգբիի Հյուսիսային  միությունը, որը շուտով հայտնի է դարձավ որպես Ռեգբիի լիգա։ Այդպես ի հայտ են եկել 2 տիպի խաղեր՝ ռեգբիի լիգա, որտեղ խաղացողներն իրենց խաղով էին ապրում, և ռեգբիի միություն՝ սիրողական մարզաձև։

Ռեգբի խաղի նպատակն է գնդակով հարվածել հակառակորդի H-աձև դարպասին կամ գնդակը իջեցնել հակառակորդի ծայրամասային գոտում, որի համար թիմը միավորներ է ստանում: Խաղի վերջում ամենաշատ միավոր վաստակած թիմը հաղթում է: Ռեգբիում, ի տարբերություն ֆուտբոլի, թույլատրվում է ձեռքերով դիպչել գնդակին։ Խաղի ընթացքում գնդակը միմյանց փոխանցվում է ոտքերով կամ ձեռքերով, թեև երկրորդ դեպքում գնդակը կարելի է փոխանցել միայն հետ: Խաղը թույլ է տալիս ուժեղ, կոշտ ըմբշամարտ, ուստի խաղացողից պահանջվում է համապատասխան ֆիզիկական պատրաստվածություն, ուժ, ըմբշամարտիկի լավ որակներ, շարժունակություն և տոկունություն: Այնուամենայնիվ, պարտադիր չէ, որ բոլոր խաղացողները լինեն հսկայական: Միայն հարձակվողները պետք է լինեն խոշորամարմին:

Խաղն անցկացվում է 100 մ երկարությամբ և 70 մ լայնությամբ խոտածածկ դաշտում,  ունի 2 խաղակես՝ յուրաքանչյուրը 40 րոպե տևողությամբ։ Նրանց միջև ընդմիջումը 5-10 րոպե է։ Առաջին խաղակեսից հետո թիմերը փոխում են դարպասները։ Եթե հանդիպման արդյունքը հավասար է, նշանակվում է լրացուցիչ 2 խաղակես 10 րոպեանոց: Յուրաքանչյուր թիմ խաղադաշտ է դուրս բերում 8 հարձակվող և 7 պաշտպան:

Այսօր ռեգբին հայտնի խաղ է Անգլիայում, Ֆրանսիայում, Իռլանդիայում, Շոտլանդիայում, Հարավային Աֆրիկայում, Արգենտինայում, Ավստրալիայում, Նոր Զելանդիայում և այլն: Այն խաղում են միլիոնավոր մարդիկ աշխարհի ավելի քան 100 երկրներում: 100 տարի անց Ռեգբիի միությունը համաձայնեց ռեգբիի «ազատ» կարգավիճակին, որը վերացրեց մարզիկների վարձատրության սահմանափակումները և նպաստեց ռեգբիի անցմանը պրոֆեսիոնալ մակարդակի:
 
Կ. Խաչիկյան