Ռուսաստանի հետ խզման գինը․ տնտեսությունից մինչև անվտանգություն
ՔԱՂԱՔԱԿԱՆՈՒԹՅՈՒՆ
Ռուսաստանի հետ հարաբերությունների խզումը կարող է լուրջ հարված հասցնել Հայաստանի բնակչությանը՝ առաջին հերթին տնտեսական հետևանքներով։ Վերջին շրջանում արդեն իսկ նկատվում են ազդակներ, որ աշխարհաքաղաքական լարվածությունը սկսում է անմիջականորեն անդրադառնալ բիզնես միջավայրի վրա։ Հայ գործարարները բախվում են նոր խոչընդոտների, արտահանման գործընթացները բարդանում են, իսկ որոշ դեպքերում՝ նույնիսկ կանգ են առնում։
Այս համատեքստում առանձնահատուկ ուշադրության է արժանի Ջերմուկ հանքային ջրի շուրջ ստեղծված իրավիճակը։ Ռուսաստանի քննչական կոմիտեն վերսկսել է Վլադիկավկազի բնակչի մահվան գործի քննությունը, որը 2024 թվականին խմել էր Ջերմուկ հանքային ջուր։ Երկու տարի անց վերսկսված այս քննությունը հանգեցրել է զանգվածային ստուգումների, որոնք իրենց ազդեցությունն են թողել նաև հայկական այլ արտադրանքի վրա։ Մասնավորապես, ստուգումների են ենթարկվել նաև Պռոշյանի գործարանի արտադրանքները։ Այս զարգացումները հուշում են, որ առաջիկայում նման վերահսկողության տակ կարող են հայտնվել նաև այլ հայկական ապրանքներ, ինչը լուրջ հարված կհասցնի արտահանմանը։
Հարաբերությունների սրման մեկ այլ ռիսկ է Հայաստանի հնարավոր դուրս գալը Եվրասիական տնտեսական միությունից։ Այդ սցենարը հատկապես ծանր հետևանքներ կունենա գյուղատնտեսության համար։ Այսօր Հայաստանի արտահանման զգալի մասը ուղղվում է Ռուսաստան և հետխորհրդային այլ երկրներ, և այդ շուկաները շարունակում են մնալ կենսական նշանակության։ Եթե հայկական մրգերն ու բանջարեղենը ենթարկվեն մաքսատուրքերի, դրանք կկորցնեն մրցունակությունը, կդառնան դժվար իրացվող, իսկ գյուղացիները կհայտնվեն սոցիալական ծանր վիճակում։ Այլ խոշոր շուկաների բացակայությունը այս խնդիրը դարձնում է առավել սուր և վտանգավոր։
Բացի տնտեսական հետևանքներից, հնարավոր են նաև սոցիալական լուրջ խնդիրներ։ Ռուսաստանը կարող է սահմանափակել աշխատանքային միգրացիան՝ սահմանելով վիզային ռեժիմ կամ աշխատանքային թույլտվությունների պարտադիր պահանջ։ Այս պարագայում հազարավոր հայաստանցիներ, որոնք այսօր աշխատում են Ռուսաստանում և ապահովում իրենց ընտանիքների եկամուտը, կհայտնվեն անորոշության մեջ։
Ավելին, չի բացառվում նաև ուղիղ ավիաչվերթների սահմանափակումը, ինչը լրացուցիչ դժվարություններ կստեղծի մարդկանց տեղաշարժի համար։
Էներգետիկ ոլորտում ևս ռիսկերը ակնհայտ են։ Հայաստանը ներկայումս օգտվում է համեմատաբար էժան գազից, որը զգալիորեն ավելի մատչելի է եվրոպական գներից։ Այս առավելության կորուստը կբերի կոմունալ ծախսերի աճի և կազդի ինչպես տնտեսության, այնպես էլ քաղաքացիների սոցիալական վիճակի վրա։ Ռուսաստանի փոխվարչապետ Ալեքսեյ Օվերչուկը արդեն իսկ ակնարկում է, որ Հայաստանի նկատմամբ կիրառվող արտոնությունները կարող են վերանայվել՝ հաշվի առնելով Երևանի վարած քաղաքականությունը։
Սպասվող իրադարձություններից կարևորագույնը ԵՄ առաջնորդների գագաթնաժողովն է, որը նախատեսված է մայիսի 4-5-ը Երևանում։ Փորձագետների գնահատմամբ, այն կարող է դառնալ հարաբերությունների հետագա սրման կատալիզատոր։ Չնայած Մոսկվայի հստակ ազդակներին՝ Հայաստանի իշխանությունները շարունակում են խորացնել համագործակցությունը եվրոպական ուղղությամբ՝ վստահ լինելով, որ կկարողանան պահպանել ներքաղաքական կայունությունը մինչև ընտրությունները։ Սակայն արդեն իսկ ակնհայտ է, որ գործընթացները սկսվել են, և դրանց զարգացումը կարող է արագանալ գագաթնաժողովից հետո։
Եթե Ռուսաստանի հետ հարաբերությունները հասնեն խզման կետի, Հայաստանը կարող է հայտնվել չափազանց խոցելի իրավիճակում՝ զրկվելով ինչպես տնտեսական կայուն կապերից, այնպես էլ անվտանգության կարևոր բաղադրիչներից։ Այսպիսի պայմաններում առավել կուժեղանան տարածաշրջանային այլ դերակատարների դիրքերը, և Հայաստանը կարող է հայտնվել ավելի մեծ կախվածության մեջ՝ առանց բավարար հակակշիռների։
