Կրեմլը շրջանցելով. Հայաստանն ու Ադրբեջանը ընդլայնում են առևտուրը

Հին մրցակիցներ Հայաստանն ու Ադրբեջանը, ընդլայնում են իրենց առևտուրը։ Վերլուծաբանները կարծում են, որ դա կարող է նպաստել տարածաշրջանում խաղաղության ամրապնդմանը և Հայաստանի երկարատև շրջափակման մեղմացմանը՝ աստիճանաբար նվազեցնելով Ռուսաստանի դերը, գրում է svoboda.org–ը։

Ադրբեջանը սկսել է էներգահումք արտահանել դեպի Երևան և ծառայում է որպես Ղազախստանից և Ռուսաստանից ցորենի տարանցիկ ուղի։ Հայ պաշտոնյաները նշում են, որ ավարտին են հասցնում Ադրբեջան արտահանման համար նախատեսված արդյունաբերական և գյուղատնտեսական ապրանքների ցանկը։

«Ես համաձայն եմ, որ Հայաստանն ու Ադրբեջանը գործում են այնպես, որ նվազեցնեն Մոսկվայի ազդեցությունը Կովկասում, չնայած չգիտեմ, թե որքանով է ռուսական գործոնը որոշում նրանց հաշվարկները, - svoboda.org ռադիոկայանին ասել է Բրյուսելում գործող «Միջազգային ճգնաժամային խումբ» ոչ կառավարական կազմակերպության Հարավային Կովկասի ավագ վերլուծաբան Ջոշուա Կուչերան,– ենթադրում եմ, որ դա երկրորդական հարց է. նրանց հիմնական նպատակը հակամարտության կարգավորումն է, և Ռուսաստանի կամ որևէ այլ ուժի հետ հարաբերությունները նրանց համար երկրորդական նշանակություն ունեն»։

Միջազգային իրավունքի համաձայն Ղարաբաղյան տարածաշրջանը Ադրբեջանի մաս է կազմում։ Դրա մեծ մասը ավելի քան 30 տարի վերահսկվում էր ինքնահռչակված Լեռնային Ղարաբաղի Հանրապետության իշխանությունների կողմից։ Բաքուն վերականգնեց տարածքի մի մասի վերահսկողությունը 2020 թվականի աշնանը տեղի ունեցած 44-օրյա պատերազմից հետո։ 2023 թվականի սեպտեմբերին Ադրբեջանը ռազմական գործողություն իրականացրեց տարածաշրջանում, որի արդյունքում չճանաչված հայկական հանրապետությունը փլուզվեց, և Բաքուն վերահաստատեց իր իրավասությունը տարածաշրջանի նկատմամբ։ Հայաստանի և Ադրբեջանի միջև հարաբերությունների կարգավորման խթան հանդիսացավ 2023 թվականի Ղարաբաղում տեղի ունեցած իրադարձությունները, ինչպես նաև 2025 թվականի օգոստոսին Վաշինգտոնում կայացած խաղաղության գագաթնաժողովը, որը օգնեց դուրս գալ փակուղուց։

Դրանից առաջ երեք տասնամյակ շարունակ Լեռնային Ղարաբաղի շուրջ հակամարտությունը շարունակվում էր, Երևանը բախվել էր մասնակի շրջափակման. և՛ Ադրբեջանը, և՛ նրա դաշնակից Թուրքիան փակել էին սահմանները Հայաստանի հետ։ Քանի որ Իրանը միջազգային պատժամիջոցների տակ է, Հայաստանը մեծապես կախված է Վրաստանից որպես հիմնական տարանցիկ միջանցք, մասնավորապես Ռուսաստանի հետ առևտրի համար, որը նրա ամենամեծ առևտրային գործընկերն է և անհրաժեշտ ապրանքների մատակարարը։ 

Այնուամենայնիվ, ներկայումս Մոսկվայի հետ հարաբերությունները վատթարացել են թե՛ Բաքվի, թե՛ Երևանի համար։

Վարչապետ Նիկոլ Փաշինյանը կասեցրել է Հայաստանի մասնակցությունը Հավաքական անվտանգության պայմանագրի կազմակերպությանը (ՀԱՊԿ), որը Մոսկվայի կողմից գերիշխող ռազմաքաղաքական դաշինք է։ Հայաստանն այժմ հեռացված է Ռուսաստանի պաշտպանական հովանոցից։ Իր հերթին, Ադրբեջանի նախագահ Իլհամ Ալիևը կտրուկ քննադատել է Մոսկվային 2024 թվականի դեկտեմբերի 25-ին Ղազախստանի Ակտաու քաղաքի մոտ վթարի ենթարկված «Ադրբեջանական ավիաուղիներ» ուղևորատար ինքնաթիռի կործանման գործում նրա մասնակցության համար։

Երկու առաջնորդներն էլ աջակցել են ԱՄՆ-ի կողմից նախաձեռնված «Թրամփի միջազգային խաղաղության և բարգավաճման երթուղի» (TRIPP) նախագծին, որը տրանսպորտային միջանցք է, որի ստեղծման համաձայնագիրը ստորագրվել է Վաշինգտոնում անցյալ օգոստոսին։ Նախագիծը նպատակ ունի կապել Ադրբեջանը իր էքսկլավի՝ Նախիջևանի Ինքնավար Հանրապետության հետ և թուլացնել Ռուսաստանի և Իրանի լոգիստիկ և քաղաքական ազդեցությունը։

Այս ֆոնի վրա էլ Հայաստանի և Ադրբեջանի միջև սկսել են ի հայտ գալ նոր առևտրային հոսքեր։

Ներկայումս Ադրբեջանից Հայաստան ապրանքները տարանցիկ կերպով անցնում են Վրաստանով։ Ռիչարդ Կիրակոսյանը՝ Երևանի տարածաշրջանային ուսումնասիրությունների կենտրոնի տնօրենն ու հիմնադիրը, չի բացառում ադրբեջանա-հայաստանյան սահմանով ուղիղ առևտրի բացման հնարավորությունը։ «Հաշվի առնելով Ադրբեջանի քաղաքացիական հասարակության ակտիվիստների վերջերս Հայաստանի Տավուշի մարզի սահմանային անցակետով ժամանումը, մենք պետք է սպասենք ճանապարհային կապերի բացմանը», - ասել է նա։

Այնուամենայնիվ, որպեսզի դա տեղի ունենա, ինչպես svoboda.org ռադիոկայանին տված հարցազրույցում նշել է ադրբեջանական կառավարամետ «Հարավային Կովկասի ուսումնասիրությունների կենտրոն» կազմակերպության տնօրեն Ֆարհադ Մամեդովը, «մենք պետք է ավարտենք սահմանների որոշման և սահմանազատման գործընթացը»։

Չնայած Ռուսաստանի հետ առևտրի կտրուկ անկմանը, Հայաստանի կառավարության վիճակագրության համաձայն, անցյալ տարի Մոսկվային դեռևս բաժին էր ընկնում Հայաստանի արտաքին առևտրի 35.5 տոկոսը, որին հաջորդում են Չինաստանը (12.5 տոկոս) և Եվրամիությունը (11.8 տոկոս)։

Անցյալ տարվա դեկտեմբերին Ադրբեջանը Հայաստան են ուղարկվել 22 վագոն բենզին տեղափոխող առաջին գնացքները։ Հունվարի կեսերին վարչապետ Նիկոլ Փաշինյանը սոցիալական ցանցերում հայտարարել էր, որ «պրեմիում բենզինը» հիմնականում ներմուծվել է Ադրբեջանից, և Հայաստանում պրեմիում բենզինի նվազագույն գինը նվազել է 15 տոկոսով»։ Անցյալ տարի Հայաստանը ներմուծել է 490,000 տոննա բենզին և այլ վառելիք, և այդ ծավալի մոտ երկու երրորդը ստացվել է Ռուսաստանից։ 

«Նավթամթերքի և գազի ցանկացած մատակարարում Ադրբեջանից առաջընթաց է այն առումով, որ Ռուսաստանի գերիշխող դիրքը շուկայում նվազում է, - կարծում է Ռիչարդ Կիրակոսյանը, Հայաստանը կարող է դիտարկել Թուրքմենստանից գազի ներմուծումը Ադրբեջանի միջոցով»։ Միևնույն ժամանակ, կա ադրբեջանական բնական գազ Հայաստան ներմուծելու ավելի հավակնոտ ծրագիր։

«Եթե Ադրբեջանն ունենա բավարար գազ Հայաստանին մատակարարելու համար, և Հայաստանն ու Թուրքմենստանը համաձայնության գան, թե ինչպես թուրքմենական գազը մատակարարել Ադրբեջան, ապա նման սխեման նույնպես հնարավոր է», - կարծում է Ֆարհխաթ Մամեդովը։

Անցյալ տարվանից ի վեր Ադրբեջանը ընդհանուր առմամբ համաձայնել է հանդես գալ որպես տարանցիկ պետություն Հայաստանի համար և արդեն ծառայում է որպես տարանցիկ ուղի Ղազախստանից և Ռուսաստանից ցորենի առաքումների համար։ Ադրբեջանի պաշտոնական վիճակագրության համաձայն Ռուսաստանը մինչ օրս առաքել է ավելի քան 23,000 տոննա ցորեն, մոտավորապես 1000 տոննա պարարտանյութ և 68 տոննա հնդկացորեն Հայաստան՝ Ադրբեջանի միջոցով։

Այնուամենայնիվ, խաղաղությունը շարունակում է փխրուն մնալ մինչև վերջնական համաձայնության հասնելը։ Բաքուն շարունակում է պահանջել, որ Հայաստանը փոփոխի իր սահմանադրությունը վերացնելու համար ենթադրյալ տարածքային պահանջները։

Երևանում գտնվող Տարածաշրջանային հետազոտությունների կենտրոնի գիտաշխատող Էմիլի Բաբականյան Ֆրեյզերը svoboda.org  ռադիոկայանի հետ նախորդ հարցազրույցում նշել էր, որ չնայած մատակարարման անհապաղ կրճատումը քիչ հավանական է, բայց Հայաստանը շարունակում է խոցելի մնալ Ադրբեջանի կողմից էներգամատակարարման դադարեցման սպառնալիքի առջև՝ միջին և երկարաժամկետ հեռանկարում։

Ռիչարդ Կիրակոսյանը պնդում է, որ Ռուսաստանը մեկուսացել է Ղարաբաղյան հակամարտության ավարտից հետո։ Մինչև հակամարտության կարգավորումը, Մոսկվան լծակներ ուներ երկու երկրների վրա։ Կիրակոսյանը, սակայն, զգուշացնում է, որ այս իրավիճակը կարող է ժամանակավոր լինել. «Ես սպասում եմ, որ զայրացած և վրեժխնդրության ձգտող Պուտինը կփորձի վերականգնել Ռուսաստանի կորցրած ազդեցությունը Ուկրաինայում հրադադարից հետո։ Այս ընդհանուր սպառնալիքի պատճառով էլ Հայաստանն ու Ադրբեջանը մերձենում են», -ասել է նա: