Ծանոթ ու միաժամանակ անհայտ … Սուսերամարտ սպորտաձև

Գեղեցկություն, նրբագեղություն և քաղաքավարի վարվելակերպ՝ այս ամենը սուսերամարտի բաղադրիչներն են: Մարզիկների փայլուն մենամարտերը դիտելիս միշտ չէ, որ պարզ է, թե դա սպորտ է, թե՞ արվեստ: Սպորտի և ատլետիկայի համադրությունը հանգեցրել է նրան, որ սուսերամարտը անվանվել է «մկաններով շախմատ»:

Բայց որքա՞ն ժամանակ է, ինչ մարդկությանը հայտնի է սուր զենքերով կռվելը:

Սուսերամարտն ունի շատ հարուստ պատմություն, որի արմատները սկիզբ են առնում դեռ մեր թվարկությունից առաջ: Հին Հնդկաստանում, Ճապոնիայում և Չինաստանում մարդիկ սովորում էին կռվել, ընդ որում նրանք օգտագործում էին զենքերի լայն տեսականի: Ոմանք սովորում էին բամբուկե փայտիկներով, իսկ մյուսները մարզվում էին իրական զենքերով: Հին Եգիպտոսում հարմարության և անվտանգության համար օգտագործվում էին որոշակի բռնակով փայտիկներ:

Մարդկանց պետք է «Հաց և տեսարան», և գլադիատորների թրերով կրքոտ մարտը բորբոքում էր հասարակության երևակայությունը Հին Հռոմում: «Զենքի պրոֆեսորները» նաև մարզում էին հռոմեացի զինվորներին նրանց մեջ սերմանելով մարտի հմտություններ: Հին հույները նույնպես ունեին հատուկ դպրոցներ, որտեղ սովորեցնում էին սառը զենքի արվեստը: Միջնադարում էլ թրամարտը շատ տարածված էր, բայց այն ժամանակ դասակարգային անհավասարությունն էր զգալի դեր խաղում: Միայն մեծ ֆեոդալները կամ թագավորներն ունեին թրամարտելու հնարավորություն: Հասարակ մարդիկ օգտագործում էին երկաթե պատյանով ձողեր կամ հալաբերդներ որպես իմիտացիոն զենքեր: Բայց ինչպես հիմա, այնպես էլ հնում զենքերը ընտրվում և նախագծվում էին գործնականության հիման վրա. զինվորը թրով պետք է հարվածեր կամ խրեր շեղբը զրահապատ թիթեղների միջև ընկած բարակ ճեղքի մեջ: Հետևաբար, առաջացավ սրի շեղբի նեղացման միտում, որն էլ ծնեց ռապիրան և սուսերը:

Սուսերամարտի ի հայտ գալը որպես այդպիսին թվագրվում է 15-րդ դարով, և Իսպանիան է համարվում դրա ծննդավայրը: Այնտեղից էլ սուսերամարտը տարածվել է ամբողջ Եվրոպայում: Անգլիայում ստեղծվել է սուսերամարտին նվիրված հատուկ ասոցիացիա, իսկ Գերմանիայում մարզիչների և ուսուցիչների մի ամբողջ կորպորացիա: Սուսերամարտը լայն տարածում է գտել նաև Իտալիայում 16-րդ դարում: Սուսերամարտիկները շատ լուրջ էին վերաբերվում իրենց արհեստին, ուստի տեսաբանները մասնագետների (սուսերամարտի մարզիչներ) հետ միասին, մշակել էին ամբողջական դասընթացներ և այն սկզբունքները, որոնց վրա սկսել է հիմնվել սուսերամարտը որպես սպորտաձև: Ֆրանսիայում սուսերամարտը էլ ավելի է զարգացել. փարիզցիները ստեղծել են ամբողջական սուսերամարտի ակադեմիա: 18-րդ դարում ֆրանսիացիներն են դարձել այդ մարտարվեստի նորաձևության հիմնադիրները՝ ներկայացնելով սուսերամարտի դիմակը։ Դուելները բոլորովին այլ են դարձել։ Առաջացել է «սպիտակ դուելի» հայեցակարգը, որն իր էությամբ հնարավորինս էր մոտ սպորտին։ Մենամարտին ներկա էին մրցավար և չորս վկաներ, որոնք դիտում էին մենամարտը և հաշվում յուրաքանչյուր հակառակորդի կողմից կատարված հարվածների քանակը և ըստ դրա որոշում հողթողին։

19-րդ դարն էլ սուսերամարտի որպես սպորտի դարաշրջանն էր։ Ժամանակակից չափանիշներով, մրցակցային ծրագիր է ներդրվել 1880-ականներին։ Ռապիրայով սուսերամարտը ներառվել է 1896 թվականին Աթենքում կայացած Առաջին Օլիմպիական խաղերի ծրագրում։ Ընդամենը մի քանի տարի անց՝ 1900 թվականի Օլիմպիական խաղերը ներառել են սուսերամարտի երեք մարզաձև՝ սուսեր, ռապիրա և թրասուսեր։ 1913 թվականին էլ 10 երկիր ստեղծել են Սուսերամարտի Միջազգային Ֆեդերացիան, որը 1914 թվականին մշակել է այդ սպորտաձևի համար հատուկ կանոնների մի շարք։ 1921 թվականին Փարիզում անցկացվել է սուսերամարտի առաջին պաշտոնական միջազգային մրցաշարը։ Կանանց սուսերամարտն էլ որպես սպորտաձև ի հայտ է եկել 1929 թվականին:

Ներկայումս ամեն տարի սուսերամարտում ինչ-որ բան փոխվում է. սարքավորումներն են արդիականացվում, տեխնիկան է կատարելագործվում, բայց մեկ բան է մնում  անփոփոխ՝ սուսերամարտը շարունակում է նվաճել ամբողջ աշխարհի մարդկանց սրտերը:

Կ. Խաչիկյան