Արդյո՞ք կկատարվի Հայաստանը Ամերիկայի «թվային» գաղութի վերածելու ծրագիրը

ՔԱՂԱՔԱԿԱՆՈՒԹՅՈՒՆ 2 Декабрь, 2025 10:46

Ամերիկյան Firebird ստարտափը ԱՄՆ իշխանություններից թույլտվություն է ստացել Nvidia չիպեր արտահանել Հայաստան՝ 100 մեգավատտ հզորությամբ տվյալների կենտրոնի և գերհամակարգչի կառուցման համար, գրում է fondsk.ru–ն։ Սկզբնական ներդրումները գնահատվում են 500 միլիոն դոլար։ Կենտրոնում նախատեսվում է օգտագործել Dell Technologies Inc.-ի արհեստական բանականության սերվերները և Nvidia-ի Blackwell պրոցեսորները։ Միևնույն ժամանակ, ԱՄՆ-ում Հայաստանի դեսպան Նարեկ Մկրտչյանը Google-ի ներկայացուցիչների հետ քննարկել է հայկական մշակութային ժառանգության թվայնացումը Google Arts & Culture-ի միջոցով և ամերիկյան տեխնոլոգիաները հայկական էկոհամակարգում ինտեգրելու այլ հնարավորությունները։ Google-ը վերջին տարիներին «ազգային անվտանգության շահերից ելնելով» ակտիվորեն համագործակցում է հետախուզական գործակալությունների և Պենտագոնի հետ նրանց հնարավորություն տալով օգտագործել արհեստական բանականությունը։

Firebird-ի համահիմնադիր և գործադիր տնօրեն Ռազմիկ Հովակիմյանի խոսքով նախագծի առաջին փուլի մեկնարկը նախատեսվում է 2026 թվականի երկրորդ եռամսյակում: Firebird-ը Nvidia-ի գործընկեր ընկերություններից մեկն է, որը կառուցում է հզոր տվյալների կենտրոններ ամբողջ աշխարհում այդպիսով խթանելով արհեստական բանականության օգտագործումը և դրա համար անհրաժեշտ հաշվողական ենթակառուցվածքների զարգացումը։ «Մենք կառուցում ենք տեխնոլոգիական շերտ, որը թույլ է տալիս ամբողջ աշխարհի ինժեներներին, հետազոտողներին և երազողներին ստեղծագործել օգտագործելով համաշխարհային մակարդակի գործիքներ», - ասում է նա։

Ընկերության մյուս համահիմնադիր Ալեքսանդր Եսայանի խոսքով Firebird տվյալների կենտրոնի կառուցումը Հայաստանում հիմք է դնում ժամանակակից թվային և արհեստական բանականության էկոհամակարգի համար, որը կարող է զարգացնել տեղական տաղանդը և ներգրավել միջազգային նորարարությունները: Ակնկալվում է, որ Հայաստանը կստանա նոր Firebird համալիրի հզորության մոտ 20%-ը, իսկ մնացած 80%-ը կվաճառվի տարածաշրջանում գործող ամերիկյան ընկերություններին։

Firebird-ը նախատեսում է համալիրի առաջին փուլը ֆինանսավորել պարտքային և բաժնետիրական ներդրումների միջոցով։ Հովակիմյանի խոսքով ընկերությունը աջակցություն է ստանում Moderna Inc.-ի համահիմնադիր Նուբար Աֆեյանից, բայց չի նշել նախագծում ներգրավված այլ ներդրողների անունները։

Firebird-ը նախատեսում է գործել զարգացած միջուկային, հիդրոէլեկտրակայանների և արևային էներգիայի ռեսուրսներ ունեցող տարածքներում, իսկ ատոմային էներգիան հասանելի է Հայաստանում, 100 մեգավատտ հզորությամբ այդ համալիրը կպահանջի նույնքան էլեկտրաէներգիա, որքան պետք է մոտավորապես 75,000 տան։

Այս հզորությունը թույլ կտա ամերիկացիներին իրականացնել տարածաշրջանում որսացված տվյալների լայնածավալ մշակում։ Կենտրոնի տեղակայումը Հայաստանում ամերիկացիներին հնարավորություն է տալիս մուտք գործել ոչ միայն Հարավային Կովկասի, այլ նաև Մերձավոր Արևելքի հսկայական տեղեկատվական ռեսուրսների և տվյալների հոսքերին, ինչը կասկածի տակ է դնում 2022 թվականի ապրիլին ստորագրված տեղեկատվական անվտանգության ոլորտում համագործակցության մասին ռուս-հայ միջկառավարական համաձայնագիրը։

Կարծիք կա, որ առաջարկվող Firebird տվյալների կենտրոնը նպատակաուղղված կլինի, և ոչ պակաս կարևոր, հետախուզական տվյալների մշակման և որոշումների կայացման ավտոմատացմանը, քանի որ «Trump Roads» նախագիծը (կամ «Զանգեզուրի միջանցքը») իրականացվում է Սյունիքի մարզի միջոցով՝ Իրանի հետ սահմանին, որտեղ գործելու է «միջազգային» մասնավոր ռազմական ընկերություն։

Վերջերս Պետդեպարտամենտի ներկայացուցիչը ստուգել է վրաց-հայաստանյան սահմանին գտնվող Սադախլոյի անցակետը։ Միացյալ Նահանգներից ներմուծված թվային սարքավորումները նույնպես ինտեգրվում են հանրապետության մաքսային և սահմանային վերահսկողության համակարգերում և ամերիկացիներին հնարավորություն են տալիս վերահսկել ապրանքների հոսքը, այդ թվում ԵԱՏՄ մաքսային գոտում, որը ներառում է նաև Հայաստանը։ Վաշինգտոնը հույսը դնում է փոքր երկրի «թվային» զավթման և նրա տարածքը հետախուզական փորձարկումների և ռազմական նախապատրաստման վայրի վերածելու վրա։

Գերհզոր տվյալների կենտրոնի էլեկտրամատակարարումը պահանջում է հսկայական քանակությամբ էլեկտրաէներգիա, որը միայն ատոմակայանը կարող է ապահովել: Այդ նպատակով ԱՄՆ-ը համառորեն առաջարկում է Երևանին կառուցել մինի-ԱԷԿ՝ չապացուցված տեխնոլոգիայով: Իսկ եվրոպացի դիվանագետներն ու թուրքական սահմանային իշխանությունները պատրաստվում են հետաքննել «շրջակա միջավայրին հասցված վնասը» Մեծամորի ԱԷԿ-ի շահագործումից, որը արդիականացվել է «Ռոսատոմի» մասնագետների կողմից։

2023 թվականի դեկտեմբերին «Հայկական ԱԷԿ» ԲԲԸ-ն շրջանակային պայմանագիր է կնքել «Ռուսատոմ Սերվիս»-ի հետ, որը «Ռոսատոմ»-ի արտասահմանյան ատոմակայանների համար ծառայությունների առաջարկի ինտեգրատորն է, Հայկական ԱԷԿ-ի 2-րդ բլոկի կյանքի ժամկետը երկարաձգելու միջոցառումների համալիրի վերաբերյալ: Մարտի 26-ին Սոչիում կայացած «Ատոմեքսպո 2024» ֆորումում կողմերը պայմանագիր են կնքել ԱԷԿ-ի էներգաբլոկի ռեակտորային խցիկի սառեցման համակարգի արդիականացման և սարքավորումների մատակարարման վերաբերյալ: «Ռոսատոմի» ղեկավարի առաջին տեղակալ և զարգացման և միջազգային բիզնեսի ստորաբաժանման տնօրեն Կիրիլ Կոմարովը նշել է, որ պետական կորպորացիան պատրաստ է կատարել պատվերը, իսկ հայկական կողմը համաձայնել է կառուցել ցանկացած հզորության նոր ատոմակայան։

«Մենք ռազմավարական որոշում ենք կայացրել, որ մեր հաջորդ միջուկային ռեակտորը կլինի փոքր մոդուլային ռեակտոր, - վերջերս հաստատել է Փաշինյանը խորհրդարանում «կառավարական ժամի» ժամանակ,– այդ հարցում քաղաքական բաղադրիչ չկա։ Մենք պետք է ընտրություն կատարենք հիմնվելով առևտրային և տնտեսական նպատակահարմարության վրա։ Ընթացքի մեջ են էական քննարկումներ, մեր մասնագետները այցելում են կամ կայցելեն այլ երկրներ, և հաջորդ մեկ-երկու տարվա ընթացքում մենք պետք է որոշում կայացնենք և ստորագրենք համապատասխան համաձայնագիրը»։ Ավելի վաղ՝ 2024 թվականի սեպտեմբերին, վարչապետը հայտարարել էր, որ Երևանը ռազմավարական որոշում է կայացրել մոդուլային ատոմակայան կառուցելու վերաբերյալ հավելելով, որ նման տեխնոլոգիաներ մշակվում են Ռուսաստանում, Ֆրանսիայում և Հարավային Կորեայում, և ընդգծելլ էր, որ Միացյալ Նահանգները «ավելի մեծ առաջընթաց» է գրանցել այդ ոլորտում։ Օգոստոսի 8-ին էլ Դոնալդ Թրամփի հետ հանդիպումից հետո Փաշինյանը հայտարարել է Միացյալ Նահանգների պատրաստակամության մասին Հայաստանի հետ կիսվելու մոդուլային ատոմակայանների տեխնոլոգիաներով։ Հանդիպումից հետո ստորագրվել են երեք հուշագրեր Հայաստանի «Խաղաղության խաչմերուկ» նախագծի վերաբերյալ տարածաշրջանային տրանսպորտային կապերի ապաշրջափակման, տեխնոլոգիաների և արհեստական բանականության զարգացման, ինչպես նաև էներգետիկ ոլորտի վերաբերյալ։ Փաշինյանի խոսքով էներգետիկայի մասին հուշագիրը նախատեսում է համագործակցության զարգացում առաջադեմ ատոմային էներգիայի տեխնոլոգիաների և էներգիայի կուտակման տեխնոլոգիաների ներդրման ոլորտներում։

Կասկած չկա, որ ամերիկացիները պայմանագիր կկնքեն Հայաստանում մինի-ատոմակայան կառուցելու համար։ Ատոմակայանի էլեկտրաէներգիան կմատակարարի տվյալների կենտրոն, որի հզորության միայն մեկ հինգերորդը, ինչպես արդեն նշվեց, որոշակիորեն կծառայի երկրի կամ որոշակի ներկայացուցիչների կարիքներին։ Ի դեպ, հնարավոր է, որ «առաջադեմ» տեխնոլոգիաները կօգտագործվեն 2026 թվականի հունիսին կայանալիք խորհրդարանական ընտրությունների ժամանակ ձայների «ճիշտ» հաշվարկն ապահովելու համար։ Իսկ ավելի լայն համատեքստում, Հայաստանի պետական մարմիններից և բանկերից տվյալների, այդ թվում գաղտնի տվյալների, ինչպես նաև Եվրասիական տարածքում ինտեգրացիոն գործընթացների վերաբերյալ զգայուն տեղեկատվության պահպանումը, որոնցից անկասկած օգտվում է Հայաստանը, տվյալների կենտրոնում կարող է հանգեցնել արտահոսքերի և այլ խնդիրների։

Ընդհանուր առմամբ, Ամերիկայի հավակնոտ ծրագրերը Հայաստանում ուղղված չեն երկրին օգուտ բերելուն, այլ Հարավային Կովկասում հզոր ռազմական և հետախուզական կենտրոնի ամրապնդմանը և ժամանակակից տեխնոլոգիաներով հագեցմանը։ Այս իրավիճակում Հայաստանը նույնիսկ իր ամենավարդագույն երազներում չի էլ կարող երազել թվային, էներգետիկ կամ ռազմական ինքնիշխանության մասին։