Ծանոթ ու միաժամանակ անհայտ … ԲելԱԶ–540 ինքնաթափ

ԲելԱԶ-540-ը խորհրդային ամենանշանավոր ինքնաթափ բեռնատարներից մեկն է: Ժոդինոյի նորաստեղծ գործարանում մեկ տարուց էլ քիչ ժամանակում հավաքվելով այն արագորեն դարձավ 1960-ականների խորհրդանիշ՝ հզոր, կոպիտ, մեծ և ճանաչելի: Ժամանակի ընթացքում այդ մոդելը ամուր արմատավորվեց ԽՍՀՄ տեսողական կոդում դառնալով երկրի բնական պաշարները վստահորեն շահագործող և արդյունաբերական ապագա կառուցող երկրի խորհրդանիշ:

1961 թվականի սեպտեմբերի 14-ին բելոռուսական Ժոդինոյի ավտոմոբիլային գործարանում ավարտվեց առաջին ԲելԱԶ-540 նախատիպի ստեղծումը։ Այդ ժամանակ Ժոդինոյում արտադրվող ՄԱԶ-525 ինքնաթափ բեռնատարները, չնայած կոպոտներին առկա «Բելառուսի ավտոմոբիլային գործարան» մակագրությունը, դեռևս կոչվում էին ՄԱԶ-ներ։ Այս բոլորովին նոր մեքենան առաջինն էր, որը պաշտոնապես սկսեց կրել և կրում է ԲելԱԶ ապրանքանիշը։
ԲելԱԶ-540 հանքարդյունաբերական ինքնաթափ բեռնատարը իր ժամանակի համար տեխնոլոգիապես առաջադեմ բեռնատար էր։ Այն առաջին տեղական արտադրության բեռնատարն էր հիդրոպնևմատիկ կախոցով, ինչպես նաև ղեկի հզորացման և թափքի բարձրացման համակցված հիդրավլիկ համակարգերով։ Այն նաև իսկապես դիզայներական մեքենա էր։ Ստեղծված լինելով տաղանդավոր արդյունաբերական նկարիչ Վալենտին Կոբիլինսկու կողմից, դրա տեսքը ոչ միայն ֆունկցիոնալ էր, այլ նաև գեղեցիկ։ Թե՛ իր տեսքով, թե՛ տեխնիկական լուծումներով ԲելԱԶ-540-ը համապատասխանում էր իր ժամանակի համաշխարհային չափանիշներին։

ԲելԱԶ-540-ի կառուցվածքը հիմնված է «շարժիչի կողքին գտնվող խցիկ» սկզբունքով։ Այս կոնֆիգուրացիան բեռնատարը դարձնում է ավելի կարճ և ավելի մանևրային, քաշը արդյունավետորեն է բաշխվում առանցքների միջև։ Ամեն ինչ պարզ է. փոքր չափսերը նշանակում են ավելի մեծ օգտակարություն։ Այս սկզբունքները արդիական են նաև այսօր, հատկապես կոմպակտ հանքարդյունաբերական սարքավորումների համար։ ԲելԱԶ-540-ը նաև տպավորիչ մեծ էր, իհարկե, իր ժամանակի համար։ Պետք է հաշվի առնել այն փաստը, որ այն այն ժամանակների ամենածանր բեռնատարն էր խորհրդային ինքնաթափ բեռնատարների շարքում։ Ահա թե ինչու էր այն հաճախ լուսանկարվում մարդատար վագոնների կողքին՝ սեփական մասշտաբը ընդգծելու համար։
1964 թվականին արդեն արտադրվել էր երկու տասնյակ նախնական արտադրության ԲելԱԶ-540–ներ, իսկ լիարժեք արտադրությունը սկսվել էր 1965 թվականին՝ հավաքված 300 ինքնաթափներով։ 1966 թվականից ի վեր Բելառուսի ավտոմոբիլային գործարանը անցել է բացառապես ԲելԱԶ–ների արտադրության։

Սերիական ԲելԱԶ բեռնատարները տարբերվում էին նախատիպերից, հիմնականում իրենց վերաձևավորված լուսարձակներով, որոնք զգալիորեն փոխում էին դրանց տեսքը։ Սկզբում ինքնաթափ բեռնատարները հագեցած էին D12A-375B շարժիչով՝ լեգենդար V-2 բաքային դիզելային շարժիչի «քաղաքացիական» տարբերակով։ Սակայն այդ շարժիչը համարվում էր ժամանակավոր լուծում. ուշադրության կենտրոնում էր ավելի ժամանակակից YaMZ-240-ը, որը Յարոսլավլի գործարանը նոր էր պատրաստում զանգվածային արտադրության։

1967 թվականի մայիսի 1-ի նախօրեին հավաքման գծից դուրս է եկել ԲելԱԶ-540Ա բեռնատարների առաջին խմբաքանակը հագեցած նոր, ավելի վառելիք խնայող և ավելի հեշտ վերանորոգվող YaMZ-240 շարժիչով (V12, 22.3 լ, 360 ձիաուժ): Սակայն, Յարոսլավլից շարժիչների պակասի պատճառով, զուգահեռաբար շարունակվել է հավաքել «մաքուր» ԲելԱԶ-540-ը՝ բաքային դիզելային շարժիչով, առնվազն մինչև 1973 թվականը: 1974 թվականից ի վեր հավաքման գծում մնացել է միայն 540Ա տարբերակը: Միջին հաշվով, գործարանը տարեկան արտադրել է այդ ընտանիքի 2000-2500 ինքնաթափ:

1990-ականներին ներկայացված ԲելԱԶ-7540Ա-ն համարվում է նոր մոդել։ Այո, այն ուներ բոլորովին այլ խցիկ, այլ առջևի մաս և փոփոխված թափք։ Այնուամենայնիվ, դրա դիզայնը դեռևս հիմնված է դասական ԲելԱԶ–540–ի վրա։ Իսկ 2013 թվականին ներկայացվել է ԲելԱԶ–ների իսկապես նոր սերունդ՝ ԲելԱԶ-75440 ընտանիքը։ Կապոտի տակ այդ բեռնատարներն ունեն Cummins QSX15-C435 շարժիչ՝ էլեկտրոնային կառավարման համակարգով, հիդրոմեխանիկական փոխանցման տուփը նույնպես էլեկտրոնային կառավարմամբ է։ Այդ բեռնատարները իրենց արտաքին տեսքի համար ստացել են «բուլդոգներ» մականունը։
 
Կ. Խաչիկյան