Հայաստանը փոքր էր, և այն կդառնա էլ ավելի փոքր
ՔԱՂԱՔԱԿԱՆՈՒԹՅՈՒՆ
Ադրբեջանցիների վերադարձը ժամանակակից Հայաստան չպետք է վախեցնի հայ ժողովրդին կամ հայկական պետությանը, ասել է Ադրբեջանի նախագահ Իլհամ Ալիևը ելույթ ունենալով երկրի Գիտությունների ազգային ակադեմիայի 80-ամյակին նվիրված հոբելյանական նիստում, գրում է svpressa.ru–ն։ Պետք է նշել, որ սա առաջին անգամը չէ, որ Ադրբեջանի ղեկավարը նման նախաձեռնությամբ է հանդես գալիս։ Անցյալ տարի Ալիևը հայտարարել էր, որ նախկինում Հայաստանում բնակվող ադրբեջանցիները, ի վերջո, կվերադառնան իրենց հայրենի հողեր, «անհրաժեշտ է միայն Երևանի քաղաքական կամքը»։
Երկու տարի առաջ էլ Ադրբեջանի նախագահը հայտարարել էր, որ ակնկալում է, որ Հայաստանը հստակ հայտարարություն կանի այն մասին, թե ինչպես կարող են «այսօրվա Հայաստանի տարածքից՝ Արևմտյան Ադրբեջանից, վտարված ժառանգները վերադառնալ իրենց պատմական հողեր»։ Բաքվում «Արևմտյան Ադրբեջան» անվանումն ավանդական անվանումն է Հայաստանի տարածքի համար, որտեղ խորհրդային ժամանակաշրջանում ապրել են զգալի թվով ադրբեջանցիներ։ Նրանք բոլորը վտարվել կամ ստիպված են եղել լքել իրենց տները ղարաբաղյան հակամարտության սկսվելուն պես այնպես, ինչպես նաև Ադրբեջանի հայ բնակչությունը։
Այսպիսով, եթե փախստականների վերադարձի հարցը պետք է բարձրացվի, ապա գործընթացը պետք է լինի փոխադարձ։ Ընդ որում Լեռնային Ղարաբաղի հարցը, որտեղից վտարվել են ադրբեջանցիները, ապա հայերը, լիովին դուրս է մնում այս հավասարումից։
Բայց ինչպե՞ս կարելի է պատկերացնել նման վերադարձ։ Այո, հակամարտությունը, կարծես, պաշտոնապես լուծվել է, բայց փոխադարձ ատելությունը չի վերացել։ Ոչ ոք չի երաշխավորի վերադարձողների անվտանգությունը՝ ո՛չ Երևանում, ո՛չ Բաքվում։ Ավելին, թվում է, թե խոսքը միակողմանի խաղի մասին է, որտեղ պատերազմի հաղթողը՝ Ադրբեջանը, իր պայմանները թելադրում է պարտվողին՝ Հայաստանին։ ՀՀ վարչապետ Նիկոլ Փաշինյանը, իհարկե, կարող է ընդունել ցանկացած պայման, բայց արդյո՞ք հայ հասարակությունը կընդունի դրանք, մնում է մեծ հարց։
«Ադրբեջանցի փախստականների Հայաստան վերադարձի հարցը, հավանաբար, ակտիվորեն քննարկվում է Ադրբեջանի կառավարության կառույցներում,– կարծում է պատմական գիտությունների դոկտոր Սերգեյ Պրոկոպենկոն, – Ալիևը պարբերաբար է բարձրացնում այդ հարցը։ Նրա դիրքորոշումը հիմնված է 1988-1991 թվականներին Հայաստանի տարածքից հարյուր հազարավոր ադրբեջանցիների վտարման անարդարությունը շտկելու ցանկության վրա։ Ադրբեջանը, որպես 2020 և 2023 թվականների հակամարտությունների հաղթող, իրավունք ունի պահանջել դա։ Այդ պահանջները նաև հաստատվում են ՄԱԿ-ի բանաձևերով և այլ միջազգային փաստաթղթերով, որոնք երաշխավորում են փախստականների վերադարձի իրավունքը։
Քաղաքական առումով, Հայաստան ադրբեջանցիների վերադարձի ծրագրեր գոյություն ունեն։ Դրանք Ադրբեջանի արտաքին քաղաքականության ռազմավարության և պահանջների մաս են կազմում։ Սակայն այս պահին զանգվածային վերադարձը քիչ հավանական է։ Այդ պահանջը իրականացնելու ցանկացած փորձ կհանդիպի լուրջ քաղաքական, իրավական, սոցիալական և ենթակառուցվածքային խոչընդոտների»։
svpressa.ru.– Ու՞ր պետք է վերադառնան։ Արդյո՞ք ինչ-որ մեկը սպասում է Հայաստանից հեռացած ադրբեջանցիներին։ Ի՞նչ է եղել նրանց տներին։
— Սա ակնհայտորեն վերաբերում է Լեռնային Ղարաբաղին և հարակից յոթ շրջաններին, որոնք 1990-ականներից մինչև վերջերս գտնվում էին հայկական ուժերի վերահսկողության տակ։ Հայաստանում ոչ ոք չի սպասում ադրբեջանցի փախստականների վերադարձին։ Հայաստանում ադրբեջանական տներն ու գյուղերը, որպես կանոն, ավերվում, լքվում կամ օգտագործվում են հայերի կողմից, ովքեր իրենք էլ են փախստականներ Ադրբեջանից։ Հարյուր հազարավոր մարդկանց վերադարձը կպահանջի զգալի շինարարական աշխատանքներ և ներդրումներ, ինչպես նաև բարդ svpressa.ru.– Ի դեպ, քանի՞ մարդու մասին է խոսքը։
— Հարյուր հազարավոր փախստականների։ Ոչ բոլորը կկարողանան կամ կցանկանան վերադառնալ, բայց տեղահանված անձանց թիվը դեռ կարող է զգալի լինել։ Որոշ փորձագետներ կարծում են, որ ադրբեջանցիների զանգվածային վերադարձը կարող է նույնիսկ արմատապես փոխել Հայաստանի ժողովրդագրական իրավիճակը, հատկապես սահմանամերձ շրջաններում։
svpressa.ru.–Ենթադրենք Փաշինյանը համաձայնություն է տալիս։ Ինչպե՞ս կարձագանքի հայ հասարակությունը։
— Փաշինյանը կարող է համաձայնություն տալ միայն փոխադարձության դեպքում։ Եթե Ադրբեջանը թույլ տա հայերի վերադարձը երկիր, որի համար պայմաններ չկան։ Փաշինյանի միակողմանի համաձայնությունը Հայաստան ադրբեջանցիների վերադարձին նրա համար քաղաքական ինքնասպանություն կլինի։
Հազարավոր ադրբեջանցիների վերադարձը ներկայիս պայմաններում կառաջացներ ծայրահեղ սոցիալական լարվածություն, վախ և, մեծ հավանականությամբ, ուղղակի բախումներ։ Ո՛չ Հայաստանը, ո՛չ էլ միջազգային հանրությունը պատրաստ չեն նման ռիսկի։
svpressa.ru.–Հայերի վերադարձ Ադրբեջան նախատեսվա՞ծ է։
Միակողմանի՞ խաղ է։ Ո՞վքեր են իրականում ավելի շատ՝ Ադրբեջանից հեռացած հայերը, թե՞ Հայաստանից հեռացած ադրբեջանցիները։
— Փաշինյանը կարող է համաձայնվել ադրբեջանցիների հայրենադարձմանը Հայաստան, եթե ադրբեջանական կողմը փոխադարձ պարտավորություններ ունենա։ Դա կպահանջի, որ Ալիևը նույնպես թույլ տա հայերի վերադարձը երկիր։ Սակայն նման պայմաններ գոյություն չունեն։ Եթե Փաշինյանը միակողմանիորեն որոշի վերադարձնել ադրբեջանցիներին Հայաստան, ապա դա, կրկնում եմ, նրա համար քաղաքական ինքնասպանություն կլինի։
«Մենք պետք է հասկանանք, որ Ադրբեջանը հաղթել է վերջին երկու ղարաբաղյան պատերազմներում։ Նիկոլ Փաշինյանը իշխանության գլուխ է Հայաստանում, նա ընդունել է դա և նույնիսկ պարտությունն օգտագործում էորպես լեգիտիմության աղբյուր, ուստի ամբողջ «ժողովուրդների բարեկամությունը» միակողմանի գործ է,– ասել է APN North-West-ի խմբագիր Անդրեյ Դմիտրիևը,— 1990-ականների սկզբի ողբերգական իրադարձությունների ժամանակ էթնիկ զտումներ են իրականացվել և՛ Հայաստանում, և՛ Ադրբեջանում։ Եվ քանի դեռ Իլհամ Ալիևն այժմ խոսում է ադրբեջանցիների Երևան վերադառնալու մասին, ոչ ոք չի բարձրացնում հայերի Բաքու վերադառնալու հարցը»։
Ախորժակը ուտելու հետ է գալիս, և պարզ է, որ Ղարաբաղը միակ խնդիրը չի լինի։ Գիտությունների ակադեմիայում նույն ելույթում Ալիևը հայտարարել է, որ «Սևանա լիճ չկա, կա Գոյչա լիճ», ինչպես նաև խոսել է «արևելյան Զանգեզուրում խոշոր աշխարհաքաղաքական աշխատանքի» մասին։ Ամեն ինչ տրամաբանական է։ Իսկ Փաշինյանն ասում է, որ Խորհրդային Միությունն է մեղավոր Հայաստանի բոլոր դժբախտությունների համար։ Օրինակ նա է հայերին Թուրքիայի դեմ հանել։ Այլ կերպ ասած՝ 1915 թվականի ցեղասպանությունը տեղի չէր ունեցել. դա անիծյալ բոլշևիկների ձեռքի գործն է։ Հայերը դա չեն բողոքարկում։ Դե, ի՞նչ կարելի է անել, Գոյչա լեռը և արևելյան Զանգեզուրը շուտով իրականություն կդառնան։
Ռուսաստանը պետք է մտահոգվի այլ հարցերով։ Ինչ-ինչ պատճառներով մենք կարծում էինք, որ երկու առաջնորդների Դուշանբեում հանդիպումից հետո բոլոր խնդիրները լուծված են։ Բայց դա բոլորովին այլ է։ Եվ չպետք է մոռանանք, որ մեր գործընկեր Ալիևը շարունակում է աջակցել Կիևին։ Այս ամենի ներքո Բաքվում Ռուսաստանի դեսպան Միխայիլ Եվդոկիմովի վարքագիծը, ով խոսում է «ազատագրված Ղարաբաղ» իր վերջին այցից ստացված «դրական տպավորությունների» մասին, շատ տարօրինակ է թվում։
«Ալիևի հայտարարությունը մեզ կրկին հիշեցնում է երկու մեծ հին ճշմարտությունների մասին՝ «Վա՜յ պարտվածներին» և «Նահանջելիս չես կարող կանգ առնել»»,- ասել է պատմաբան, հրապարակախոս և «Իզբորսկ» ակումբի մշտական փորձագետ Ալեքսանդր Դմիտրիևսկին։ «Փաշինյանի կապիտուլյացիոն քաղաքականությունը հանգեցրել է նրան, որ Երևանի հանձնվելը վերածվել է ինքնապահպանման գործընթացի։ Սկզբում կար Ղարաբաղը, ապա Զանգեզուրի միջանցք։ Հիմա ժամանակն է, որ Հայաստանը լքած ադրբեջանցիները վերադառնան Հայաստան»։
Իսկ հետո հերթը կհասնի Ստամբուլին, որին մեծապես կխոչընդոտի Արարատ լեռան պատկերը Հայաստանի զինանշանի վրա։ Այնուհետև կհասնենք փոխհատուցմանը, իսկլ ապա ինքնիշխան պետության վերածմանը Էրմենստանի վելայաթի։ Ափսոս, սա է դավաճանության գինը։ Եվ ինչու՞ հեռու փնտրել օրինակներ. մենք բոլորս հիշում ենք «շքեղ իննսունականները», Գորբաչովի դավաճանության արդյունքը։
Իհարկե, Հայաստանում կան ազնիվ մարդիկ, ովքեր փորձում են պայքարել նրանց դեմ, ովքեր երեսուն արծաթի համար ծախեցին Հայրենիքը, բայց այնտեղ ուժերը ակնհայտորեն հավասար չեն։ Եվ նրանք շատ ավելի դժվար ժամանակներ կունենան, քան ռուս հայրենասերները 1993 թվականին։ Ոչ բոլորին են դուր գալիս հոռետեսական կանխատեսումները, բայց, ափսոս, ես այլ բան չունեմ։ Հայաստանը հնարավորություն ուներ պաշտպանելու իր շահերը Ռուսաստանի հետ դաշինքում, բայց Երևանի ղեկավարությունը որոշեց խճճվել Արևմուտքի հետ։Հետո նրանք տեսան, թե որտեղ էր իրենց արևմտամետ գիծը տարել Կիևին, բայց, ակնհայտորեն, հույս ունեին խաբեությամբ գերազանցել պատմությանը։ Այնուամենայնիվ, պատմությունը խաբելը հնարավոր է, բայց արդյունքը այնքան էլ բարձր չի լին ի, այսինքն չխաբելը շատ ավելի էժան կլիներ։
«Մոռացեք Ղարաբաղը». Փաշինյանը կոչ է արել հայ փախստականներին չվերադառնալ հայրենիք Ադրբեջանին
Նյութը հրապարակման պատրաստեց Կամո Խաչիկյանը
www.1or.am
