Ծանոթ ու միաժամանակ անհայտ … Ջրի գազավորման սիֆոն
ՖՈՏՈ
Հրաբխային աղբյուրներից ստացված բնական գազավորված ջրերը միշտ էլ գնահատվել են իրենց յուրահատուկ հատկությունների համար։ Նրանց հանգստացնող ազդեցությունը ստամոքսի խանգարման բուժման հայտնի մեթոդ է եղել։ Այնուամենայնիվ, նման հանքային ջրերի պահպանումն ու տեղափոխումը դժվար է։ Հիմնականում այն կարելի էր գտնել միայն դեղատներում։ Գազավորված ջրի մեկ բաժակից կողմնակի ազդեցությունների բացակայությունն էլ, ի տարբերություն այդ ժամանակվա շատ այլ դեղամիջոցների, գիտնականներին դրդել է փնտրել ջրի գազավորման արհեստական անալոգներ ստեղծելու եղանակներ։
Սիֆոնը ջրի, հյութերի և այլ խմիչքների գազավորման սարք է։ Դա հերմետիկորեն փակվող կափարիչով անոթ է, որի մեջ լցնում են խմիչքը, ճնշմամբ միախառնում ածխաթթու գազ, որը մասնակիորեն լուծվում է խմիչքի մեջ՝ գազավորելով այն։ Չլուծված գազն անոթում ստեղծում է ավելցուկային ճնշում՝ ձգտելով դուրս մղել հեղուկն անոթից։ Սիֆոնի ծորակը բացելիս խմիչքը հեղուկաթափ կարճախողովակով լցվում է բաժակի մեջ։
Անգլիացի քիմիկոս Ջոզեֆ Պրիստլին առաջինն էր, ով 1767 թվականին ստեղծել է արհեստական գազավորված ջուր։ Գիտնականը գարեջրի խմորման ընթացքում արտանետվող ածխաթթու գազն էր խառնել մաքուր ջրին, և ջուրը սկսել էր սուլել ու բազմաթիվ փուչիկներ արձակել մակերես։ Հետո 1770 թվականին Շվեդիայից նրա գործընկեր Թորբերն Բերգմանն է հորինել ջուրը ածխաթթու գազով «հագեցնող» սարք, իսկ 1783 թվականին գերմանացի Յոհան Յակոբ Շվեպպեն կատարելագործել է այդ սարքը, որից հետո սկսել է գազավորված ջրի արտադրությունը։
19-րդ դարի սկզբին գիտնականները շարունակել են փորձարկել ջուրը գազով հագեցնելու մեթոդներ առավելագույն արդյունքի հասնելու նպատակով՝ մինչ այն ժամանակը, երբ անգլիացի Չարլզ Պլինտը 1813 թվականին հորինել է սիֆոնը, որը թույլ է տալիս ջուրը չափաբաժիններով գազավորված պահել։ Սակայն այդ սիֆոնային անոթները պետք է գազով լցվեին հատուկ տեղերում։ 1832 թվականին այդ խնդիրը լուծել է բրիտանացի գյուտարար Ջոն Մեթյուզը։ Նա ստեղծել է նոր սիֆոն։ Մեթյուզի նախագիծը պարզ է, բայց գործնական։ Սարքը բաղկացած է կապարապատ խցիկից, որտեղ ծծմբական թթուն խառնվում է կալցիումի կարբոնատի հետ՝ ածխաթթու գազ առաջացնելու համար։ Ապա գազը մաքրվում և ուղարկվում է սառը ջրի բաք, թափահարվում՝ գազը ջրում լուծարելու համար, և խողովակներով ուղարկվում է չափիչ ծորակ։ Բայց այդ գազավորված ջուր ստանալու գործընթացը անվտանգ չէր։ Երբեմն սարքերը պայթում էին՝ անկատար նախագծման և սարքավորումների անվստահելիության պատճառով։ Բայց ժամանակի ընթացքում համակարգը կատարելագործվեց և դարձվեց անվտանգ. արդեն բալոններով մաքրված CO₂ էր մատակարարվում ջրում լուծվելու համար։
Հավանաբար բոլորն են հիշում մայթերին տեղադրված գազավորված ջրի սարքերը։ Նման սարքերի տարածման գագաթնակետը աշխարհում 1920-ական և 1930-ական թվականներին էր, ԽՍՀՄ-ում՝ իհարկե՝ ավելի ուշ։ Այսօր այդ դարաշրջանի սիֆոններ կարելի է գտնել միայն հնաոճ իրերի խանութներում։ Գազավորման սարքերի ժողովրդականությունը սկսել է նվազել 1980-ականների վերջին, քանի որ շշերի և տարաների մեջ փաթեթավորված ըմպելիքներ են մեծ քանակությամբ հայտնվել վաճառքում։ Սակայն մտահոգությունները մնացել են. քչերը գիտեին, թե ինչպես են այդ ըմպելիքները արտադրվում արդյունաբերական մասշտաբով և ինչ է ավելացվում դրանց։ Եվ գազավորման սիֆոնները կրկին վերադառնում են առօրյա կյանք։ Տանը պատրաստված գազավորված ջուրը նման մտահոգություններ չի առաջացնում։
Ներկայումս խանութներում կարելի է ձեռք բերել տարբեր տեսակի սիֆոններ՝ պատրաստված պլաստիկից կամ չժանգոտվող պողպատից։ Չժանգոտվող պողպատից պատրաստված սարքը համարվում է ավելի հուսալի, և այն նաև ավելի գեղագիտական տեսք ունի։ Ժամանակակից սիֆոնները անվտանգ են. դրանք ունեն հատուկ փական, որը թույլ չի տալիս, որ սարքը պայթի բարձր ճնշումից։
Կ. Խաչիկյան
