«Թրամփի միջանցքը և Թուրքիա-Ադրբեջան մայրուղին մեկ շղթայի օղակներ են»

ՔԱՂԱՔԱԿԱՆՈՒԹՅՈՒՆ 22 Октябрь, 2025 10:17

Ադրբեջանն ավարտում է Արաքս գետի և Իրանի սահմանի՝ Հորադիզ-Ագբենդի երկայնքով մոտավորապես 130 կմ երկարությամբ երկաթուղային գծի կառուցումը։ Այդ գիծը նախատեսված է ծառայելու որպես դեպի Թուրքիայի ապագա ընդլայնված Զանգեզուրի միջանցքի արևելյան մուտք։ Այս զարգացումը, հաշվի առնելով Բաքու-Թբիլիսի-Կարս (Ադրբեջան-Վրաստան-Թուրքիա) երկաթուղային գիծը, որը շահագործվում է 2010-ականների վերջից, տարածաշրջանում ստեղծում է ինտեգրված տարանցիկ և լոգիստիկ համակարգ, որը կողմնորոշված է դեպի Թուրքիա, գրում է ritmeurasia.ru-ն։ Միաժամանակ թուրքական ընկերությունները կառուցում են հակառակ ուղղությամբ մայրուղի։ Թուրքական կողմը իրականացնում է 224 կմ երկարությամբ Կարս-Դիլուչու երկաթուղու նախագիծը, որը կկապի Թուրքիան Ադրբեջանի Նախիջևանի շրջանի հետ՝ շրջանցելով Հայաստանը։ 2029 թվականին ավարտվելուց հետո Թուրքիան կանխատեսում է, որ տարեկան բեռնափոխադրումները կհասնեն առնվազն 15 միլիոն տոննայի։ Թուրք ղեկավարները այդ նախագիծն անվանում են «նոր կամուրջ» Ասիայի և Եվրոպայի միջև։ Բայց հիմնական կապող տարրը մնում է Զանգեզուրի միջանցքը, որն անցնում է Հայաստանի հարավով։

Միևնույն ժամանակ Երևանը 2021 թվականից առաջարկում է այլընտրանքային երթուղի, այն է՝ Իջևան-Ղազախ-Աղստաֆա (մոտավորապես 80 կմ), որը հյուսիսարևմտյան Ադրբեջանի և հյուսիսարևելյան Հայաստանի միջև կապող և Թուրքիա հասնող ամենակարճ երթուղին է, և որը պահանջում է վերակառուցում, քանի որ այն անգործուն է 1991 թվականից ի վեր։
Անկարայի կողմից 1993 թվականից ի վեր փակված Հայաստանի և Թուրքիայի միջև կանոնավոր երկաթուղային հաղորդակցության վերականգնումը նախատեսված է 2026 թվականի առաջին կեսին, սակայն դա, ամենայն հավանականությամբ, չի համապատասխանում Ադրբեջանի ծրագրերին։ Ավելին, Բաքուն և Անկարան հիմնականում հետաքրքրված են Ադրբեջանի և Թուրքիայի միջև ուղիղ երկաթուղային կապով։ Այս առումով թուրք-ադրբեջանական երկաթուղային միջանցքը, ընդգծենք, նպատակ ունի ստեղծել դեպի Թուրքիա ուղղված տարանցիկ և լոգիստիկ համակարգ, որը նաև կապված է Թուրքիա-Վրաստան-Ադրբեջան երկաթուղային գծի հետ։ Այս ամենը միասին վերցրած՝ դեպի Եվրոպա և Եվրոպայից հակառակ ուղղությամբ հետագա «տրանսթուրքական» տարանցման համար է։ Ավելին, մասնագիտացված արտասահմանյան լրատվամիջոցները հաղորդում են, որ դա նաև կգրավի բեռներ Կենտրոնական Ասիայի երկրներից և դեպի այնտեղ, ինչը, գոնե անուղղակիորեն, կապված է Կասպից ծովի ծանծաղացման հետ, որը, բնականաբար, բարդացնում է Արևմուտքի կողմից նախաձեռնված տրանսկասպյան տարանցիկ նախագծերի մեծ մասի իրականացումը։ Կենտրոնական Ասիայի և Ադրբեջանի միջև հիմնական կապը երկար ժամանակ Բաքվի և Թուրքմենբաշի նավահանգիստների միջև գործող տրանսկասպիական լաստանավային համալիրն է։ Ընդ որում՝ Կասպից ծովի այդ կենտրոնական հատվածում դեռևս մակերեսացում չի նկատվել, և ըստ առկա տեղեկությունների, առաջիկա տարիներին կարող են ստեղծվել նոր լաստանավային երթուղիներ։

Ինչ վերաբերում է Երևանի դիրքորոշմանը, պարզաբանենք, որ ադրբեջանա-թուրքական երթուղու արևմտյան հատվածն անցնում է, այսպես կոչված, Զանգեզուրի միջանցքով, որը 45 կիլոմետրանոց երկաթուղային հատված է հարավային Հայաստանում՝ Արաքս գետի և Իրանի հետ սահմանի երկայնքով։ Հայկական կողմը պահանջում է հաստատում, որ իր ինքնիշխանությունը այդ հատվածում կպահպանվի։ Սակայն պետք է նշել, որ այդ միջանցքը վերջերս Վաշինգտոնում հայտարարվել է «Թրամփի երթուղի միջազգային խաղաղության և բարգավաճման համար»։ Ավելին, այն վարձակալության է տրվում ոչ պակաս, քան 99 տարով ամերիկյան ընկերությունների որոշակի խմբի։

Հայաստանի մտահոգությունները հիմնված են նաև հետադարձ հայացքի վրա. այդ նույն հատվածը (և նույնիսկ դրա հարակից ճյուղերը Հայկական ԽՍՀ-ում) սկզբնապես կառավարվում էր Ադրբեջանի ԽՍՀ երկաթուղային իշխանությունների կողմից։ Դա «Անդրկովկասյան տրանսսիբիրյան երկաթուղու» կենտրոնական մասն է, որը ունի ավելի քան 550 կմ երկարություն և հանդիսանում է 1942-43 թվականներից շահագործվող և ամբողջությամբ Ադրբեջանի կողմից կառավարվող Երևան-Նախիջևան-Ջուլֆա (մուտք դեպի Իրան)-Մեղրի-Հորադիզ-Ալաթ-Բաքու գիծը։

Միևնույն ժամանակ երկաթուղու հարավային հայկական հատվածում նախատեսված ԱՄՆ ներկայությունը ներկայություն է Իրանի հետ սահմանի երկայնքով, որը Թեհրանի համար հյուսիսից ստեղծում է բախման պարագիծ։ Հետևաբար, նրա դիրքորոշումը կտրուկ բացասական է։

«...Մի՞թե Հարավային Կովկասը ոչ ոքի տարածք է, որ Թրամփը այն վարձակալի։ Կովկասը աշխարհի ամենաքաղաքականապես զգայուն աշխարհագրական կետերից մեկն է, և այդ միջանցքը չի դառնա «Թրամփին պատկանող տարանցիկ երթուղի», այլ կդառնա նրա վարձկանների գերեզմանատուն», - ասել է Իսլամական հեղափոխության գերագույն առաջնորդի խորհրդական Ալի Աքբար Վելայաթին։

Նա նաև վստահ է, որ Ռուսաստանը ևս ռազմավարական առումով դեմ է այդ միջանցքին։ Ամեն դեպքում Իրանը մտադիր է ինքնուրույն պաշտպանել Հարավային Կովկասի անվտանգությունը։ Իրանը առաջարկում է Ադրբեջանի և Թուրքիայի միջև տարանցիկ երկաթուղային կապի իր սեփական տարբերակը, սակայն այդ տարբերակը գործնական, առավել ևս՝ քաղաքական առումով քիչ հետաքրքիր է Բաքվի կամ Անկարայի համար։

Ընդհանուր առմամբ տպավորություն է ստեղծվում, որ «Թրամփի ճանապարհը» և Ադրբեջանի ու Թուրքիայի միջև ուղիղ երկաթուղային կապի արագացված ստեղծումը Վաշինգտոնի և Անկարայի համատեղ ռազմավարության անբաժանելի մասն են՝ Հարավային Կովկասում իրենց ներկայությունն ամրապնդելու և, հետևաբար, Հայաստանը իրենց շահերին ենթարկելու համար։
«Ակցենտ» վերլուծական կենտրոնի տնօրեն Անտոն Չաբլինը այդ նախագծերի վերաբերյալ ունի լիովին օբյեկտիվ գնահատական. «ԱՄՆ-ը խաղադրույք է կատարել Թուրքիայի և Ադրբեջանի վրա՝ ի վնաս Հայաստանի և Իրանի»։ Ավելին, փորձագետի այդ կարծիքը համընկնում է Վելայաթիի վերոնշյալ դիրքորոշման հետ. «ԱՄՆ-ի հնարավոր երկարաժամկետ ներկայությունը այդ ռազմավարական տարածաշրջանում կառաջացնի Ռուսաստանի և Իրանի կողմից խիստ մերժում»։