Ծանոթ ու միաժամանակ անհայտ … Գազային՝ խողովակային բանալի
ՖՈՏՈ
Գազային բանալին (газовый ключ) անհրաժեշտ գործիք է ջրմուղագործների, մոնտաժողների և այլ տարբեր վարպետների զինանոցում։ Բայց ինչո՞ւ է այդ խողովակների հետ աշխատելու համար նախատեսված գործիքը առավել հաճախ կոչվում «գազային բանալի»։ Եկեք ուսումնասիրենք այս հարցը տեխնիկական և պատմական տեսանկյունից։
Նախ, եկեք սահմանենք տերմինաբանությունը։ Գազային բանալին (հայտնի է նաև որպես խողովակային բանալի – трубный ключ կամ լծակային բանալի – рычажный ключ) գործիք է, որը նախատեսված է խողովակները, միացումները և այլ գլանաձև մասերը ֆիքսելու և պտտելու համար։ Այդ գործիքի հիմնական առանձնահատկությունը ինքնաամրացման մեխանիզմն է․ որքան շատ ուժ է կիրառվում բռնակների վրա, այնքան ավելի ամուր է լինում ֆիքսումը։ Դա իրականացվում է գործիքի շրթունքների կառուցվածքի և լծակային համակարգի միջոցով։
Կարևոր է տարբերակել այն, որ գազային (խողովակային) բանալիները նախատեսված են խողովակների, իսկ կարգավորվող մանեկային բանալիները՝ հեղույսների (болт) և մանեկների՝ պնդօղակների (гайка) հետ աշխատելու համար։ Վերջինները, ի տարբերություն գազային բանալու, որի շուրթերը ատամնաձև են, ունեն հարթ շուրթեր և կարգավորվում են որոշակի չափի համար։
Գազային բանալիների պատմությունը անբաժանելիորեն կապված է ճարտարագիտության և արդյունաբերության զարգացման հետ։ Եվրոպայում նման բանալիների մասին առաջին հիշատակումները վերաբերում են 15-րդ դարին, բայց իրական առաջընթացը տեղի է ունեցել միայն 19-րդ դարում՝ արդյունաբերական հեղափոխության ժամանակ։ Ի սկզբանե առաջացել են կարգավորվող մանեկային բանալիները՝ 1837 թվականին, որոնք ժամանակի ընթացքում կատարելագործվել են։
1888 թվականին շվեդ գյուտարար Յոհան Պետեր Յոհանսոնը արտոնագրել է մի կարգավորվող բանալի, որը նա անվանել է «Երկաթե ձեռք» (Järnhand)։ Դա էլ հենց աշխարհում առաջին խողովակային բանալին էր, որը թույլ էր տալիս կլոր խողովակները հուսալի բռնել և սեղմել։ Հետագայում նույն Յոհանսոնը նաև 1892 թվականին արտոնագրում է ներկայումս մեզ ծանոթ դասական կարգավորվող բանալին, որը համաշխարհային ճանաչում է ստացել «շվեդական բանալի» անվանմամբ։ Ընդ որում, հենց Յոհանսոնի գազային բանալու կառուցվածքն է գործնականում անփոփոխ պահպանվել մինչ օրս և կազմում է բոլոր ժամանակակից գազային բանալիների հիմքը։
Պատմականորեն, որպես խողովակի բանալի հորինված գործիքը առօրյա կյանքում և մասնագետների շրջանում ավելի հաճախ անվանում են «գազային բանալի», և դա ունի մի քանի պատճառ։ 19-րդ և 20-րդ դարերի սկզբին գազը լայնորեն է օգտագործվել լուսավորության և ջեռուցման համար։ Գազատարների տեղադրումը և վերանորոգումը հիմնական խնդիրներից էին, որոնց համար էլ օգտագործվել էր այդ բանալին։ Արդյունքում այդ գործիքը կապվել է գազի արդյունաբերության հետ, և այդտեղից էլ դրա անվանումը։
Բացի դա, գազային բանալիները ավանդաբար ներկվում էին կարմիր։ Դա արվում էր, որպեսզի արտակարգ իրավիճակում (օրինակ՝ գազի արտահոսքի դեպքում) գազի փականը փակելու գործիքը հեշտությամբ և արագ գտնվի։ Այսպիսով, առաջ գազային բանալին հիմնականում օգտագործվում էր գազի խողովակների համար, բայց ժամանակի ընթացքում դրա կիրառումը ընդլայնվել է՝ ներառելով ջրամատակարարման և ջեռուցման համակարգերը։ Այնուամենայնիվ, «գազային բանալի» պատմական անվանումը ամուր է արմատավորվել առօրյա խոսքում։ Հետաքրքիր է այն, որ շատ երկրներում այդ բանալու ընդհանուր անվանումներն են նաև «շվեդկան» կամ «շվեդական բանալին»։
Այսպիսով, «գազային բանալի» անվանումը պատմական արտեֆակտ է, որը մնացել է լեզվի մեջ գազային լուսավորության և ջեռուցման լայն կիրառությունից ի վեր, չնայած այդ գործիքն այժմ օգտագործվում է տարբեր խողովակաշարերի վրա աշխատելու համար։ Ինժեներական տեսանկյունից գազային բանալին շվեդ մեխանիկ Յոհան Պետեր Յոհանսոնի հանճարեղ գյուտն է, որը հիմա էլ մնացել է արդիական։ Դրա կառուցվածքը, որը հիմնված է լծակի և ինքնաամրացվող բռնակի սկզբունքի վրա, հուսալիության և ֆունկցիոնալության չափանիշ է։
Կ. Խաչիկյան
