«Թրամփի ուղին». ինչո՞ւ Թեհրանը այնքան էլ չի ուրախանում դրանից
ՔԱՂԱՔԱԿԱՆՈՒԹՅՈՒՆ
ԱՄՆ նախագահ Դոնալդ Թրամփի միջնորդությամբ Ադրբեջանի նախագահ Իլհամ Ալիևի և ՀՀ վարչապետ Նիկոլ Փաշինյանի կողմից ստորագրված Հայաստանի և Ադրբեջանի միջև հրադադարի համաձայնագիրը հակասություններ է առաջացրել Թեհրանում, գրում է dw.com-ը։ Իրանի արտաքին գործերի նախարարը օգոստոսի 11-ին հայտարարել է. «Մենք ողջունում ենք Հայաստանի և Ադրբեջանի միջև ցանկացած խաղաղության ծրագիր»։ Սակայն Թեհրանում նաև քննադատական ձայներ կան խաղաղության համաձայնագրի վերաբերյալ։ Այն նախատեսում է Ադրբեջանի և նրա Նախիջևանի էքսկլավի միջև տարանցիկ միջանցքի կառուցում, որը նրանից բաժանված է հայկական տարածքի 32 կիլոմետրանոց շերտով։
Աշխարհի խոշոր նավթի և գազի արտադրող Ադրբեջանի համար այդ միջանցքը կապահովի ուղիղ կապ Թուրքիայի և այնուհետև Եվրոպայի հետ, ինչը, իր հերթին, լուրջ հարված կլինի Իրանի համար, որն ունի աշխարհում երկրորդ ամենամեծ գազի պաշարները՝ Ռուսաստանից հետո։43 կիլոմետրանոց միջանցքը, որի օգտագործման բացառիկ իրավունքն ԱՄՆ-ին տրված է 99 տարով, կկոչվի «Թրամփի ուղի միջազգային խաղաղության և բարգավաճման համար» (TRIPP)։
Օգոստոսի 9-ին Իրանի գերագույն առաջնորդ Ալի Խամենեիի խորհրդական Ալի Աքբար Վելայաթին ասել է. «Իրանը թույլ չի տա ստեղծել այդ միջանցքը»։ Նրա խոսքով՝ ԱՄՆ ներկայությունը սպառնում է Իրանի անվտանգության շահերին տարածաշրջանում։
Հաջորդ օրը Իրանի նախագահ Մասուդ Պեզեշկիանը հերքել է այդ խոսքերը։ «Խաղաղության ծրագիրը հաշվի է առնում նաև Իրանի տեսակետը», — ասել է նա ՀՀ վարչապետ Նիկոլ Փաշինյանի հետ հեռախոսազրույցում։ TRIPP-ը չի խոչընդոտի Իրանի մուտքը Հայաստան, ընդգծել է Պեզեշկիանը։
Ըստ Ադրբեջանում Իրանի նախկին դեսպան Աֆշար Սոլեյմանիի՝ այդ երկար ծրագրված միջանցքը շատ ավելին է, քան պարզապես տարանցիկ նախագիծ։ «Հիմնական խնդիրը տարածաշրջանում Ռուսաստանի և Արևմուտքի միջև ռազմավարական մրցակցությունն է», — dw.com-ին ասել է նա։ Սոլեյմանին կարծում է, որ Արևմուտքը, մասնավորապես ԱՄՆ-ը, փորձում է վերջ դնել Ռուսաստանի ազդեցությանը Հարավային Կովկասում և օգտվել Ուկրաինայում պատերազմի հետևանքով ստեղծված վակուումից։ Ուկրաինայի դեմ ագրեսիայի ֆոնին Ռուսաստանի տնտեսությունը թուլացել է ռազմական ծախսերի և Արևմուտքի պատժամիջոցների պատճառով։
«Ես չեմ կարծում, որ Ռուսաստանը կկարողանա վերականգնել իր նախկին գերիշխող դիրքը տարածաշրջանում, չնայած նա, անկասկած, կմնա խաղացող», — ասել է Վաշինգտոնի Ջորջթաունի համալսարանի Իրանի փորձագետ Շիրին Հանթերը։ Իրանական «Թաբնակ» լրատվական պորտալին տված հարցազրույցում նա ընդգծել է. «Շատ հնարավոր է, որ Ռուսաստանը և ԱՄՆ-ն այժմ ձգտում են համապարփակ համաձայնագրի՝ Ուկրաինայի և Կովկասի վերաբերյալ»։ Իրանի համար Ռուսաստանի կողքին կանգնելը նշանակում է լրացուցիչ կորուստներ։ Հանթերի խոսքով՝ Իրանը շրջանցող խողովակաշարերի և առևտրային ուղիների կառուցումը ԱՄՆ ռազմավարության մաս է կազմել 1990-ական թվականներից ի վեր։ «Թրամփը պարզապես արագացրեց գործընթացը, և հիմա նա ստորագրել է համաձայնագիրը», — ասել է նախկին իրանցի դիվանագետը։ Նա TRIPP-ի իրականացումը համարում է Իրանի աշխարհաքաղաքական մեկուսացման զգալի աճ։
Իրանն այժմ բախվում է ինչպես արտաքին ճգնաժամերի, այնպես էլ ներքին հակամարտությունների։ Իսրայելի հետ ռազմական բախումը, տարածաշրջանում կարևոր դաշնակիցների կորուստը, այդ թվում՝ Իրանի «փոխանորդ» գործող զինված խմբավորումները, ինչպես նաև քաղաքական ճնշումների և տնտեսական իրավիճակի նկատմամբ աճող ժողովրդական դժգոհությունը զգալիորեն թուլացրել են Իսլամական Հանրապետության իշխող վերնախավի դիրքերը։ Իրանը լավ հարաբերություններ է պահպանում գերազանցապես քրիստոնյա Հայաստանի հետ, մինչդեռ իսլամական Ադրբեջանի հետ հարաբերությունները, որը, ինչպես Իրանը, շիա մեծամասնություն ունի, լարված են։ «Թեհրանը փորձել է սահմանափակել Իսրայելի ազդեցությունը Ադրբեջանում՝ մերձենալով Հայաստանին», — հարցազրույցում ասել է իրանագետ Ռեզա Թալեբին։ Լայպցիգի համալսարանի պրոֆեսորը հավելել է. «Սակայն արդյունքում Ադրբեջանն այսօր ավելի է մոտեցել Իսրայելին»։
Միևնույն ժամանակ, ադրբեջանական արմատներ ունեցող Իրանի քաղաքացիների թիվը կազմում է մոտավորապես 18 միլիոն մարդ, այդ թվում՝ Իրանի նախագահ Պեզեշկիանը։
Իրանի երկու նահանգները դեռևս կոչվում են Արևմտյան և Արևելյան Ադրբեջան։
Թեհրանը մտահոգված է «Հարավային Ադրբեջանը» Իրանից անջատել ցանկացող անջատողական խմբավորումներով։ Բաքվում, ընդհակառակը, կան ազգայնական հոսանքներ, որոնք պաշտպանում են «Մեծ Ադրբեջան» ստեղծելու գաղափարը, որը կներառի նաև իրանական նահանգները։
Ռեզա Թալեբիի խոսքով՝ Իրանի նախագահ Պեզեշկիանը, որն ինքը կիսով չափ քուրդ է, կիսով չափ՝ ադրբեջանցի, փորձում է ճշգրտել Ադրբեջանի, Պակիստանի և Թուրքիայի նկատմամբ իր քաղաքականությունը՝ Իսլամական Հանրապետության աճող մեկուսացման համատեքստում նոր հակամարտությունից խուսափելու համար։ Ապրիլի վերջին նա այցելել է Բաքու և հանդիպել նախագահ Իլհամ Ալիևի հետ։ Տեսախցիկների առջև նրանք խոսել են ադրբեջաներեն։ Միջազգային և տարածաշրջանային նոր հանգամանքների լույսի ներքո Իրանը պետք է արմատապես վերանայի իր ամբողջ արտաքին քաղաքականությունը և իր նպատակները հարմարեցնի փոփոխված իրականությանը, կարծում է փորձագետ Շիրին Հանթերը։ Նրա խոսքով՝ Իրանը պետք է հաշտվի Միացյալ Նահանգների տարածաշրջանային ներկայության հետ և լուծի Վաշինգտոնի հետ այլ բաց հարցերը։ Դա, սակայն, հակասում է Իսլամական Հանրապետության հակաամերիկյան և հակաիսրայելական դիրքորոշմանը, որը ամուր արմատներ է գցել երկրում՝ 1979 թվականի հեղափոխությունից ի վեր։
Նյութը հրապարակման պատրաստեց Կամո Խաչիկյանը
