Ոչ թե միջանցքին են դեմ, այլ՝ ՌԴ վերահսկողությանը. «Հրապարակ»

«Հրապարակ» թերթը գրել է․ 

Որքան էլ իշխանական պատգամավորները հերքեն, թե նախօրեին Աբու Դաբիում Ալիեւ-Փաշինյան մոտ 5 ժամ տեւած հանդիպման գլխավոր թեման «Զանգեզուրի միջանցքի» բացումը չէր, եւ կրկնեն, որ միջանցք չի լինելու, սակայն փաստ է, որ սրա անոնսն օրեր առաջ  Թուրքիայի նախագահ Էրդողանն էր տվել՝ ասելով. «Չնայած սկզբում Հայաստանը դեմ էր «Զանգեզուրի միջանցքին», այժմ այն ավելի ճկուն մոտեցում է ցուցաբերում տնտեսական ինտեգրացիային մասնակցելու հարցում»։ Ալիեւ-Փաշինյան հանդիպումը դեռ չէր ավարտվել, երբ ԱԳ փոխնախարար Մնացական Սաֆարյանը հայտարարեց, որ Հայաստանը դեմ չէ Սյունիքի ճանապարհի արտապատվիրակմանը, ինչը նշանակում է ճանապարհի վերահսկողությունը հանձնել այլ կազմակերպության, ինչի մասին, ըստ «Քարնեգի հիմնադրամի», Թրամփի վարչակազմը Երեւանին ու Բաքվին առաջարկ է արել: Ակնհայտ է, որ «Զանգեզուրի միջանցքն» այլեւս ո՛չ տաբու է եւ ո՛չ էլ «կարմիր գիծ»։ Իրենք դեմ էին միայն միջանցքի նկատմամբ ռուսական վերահսկողությանը։
Ի՞նչ է միջանցքը՝ հնարավորությո՞ւն, թե՞ սպառնալիք:

44-օրյա պատերազմից հետո Լեռնային Ղարաբաղի հարցի կարգավորման, կարելի է ասել, գլխավոր խոչընդոտը «Զանգեզուրի միջանցքի» թեման էր: Ադրբեջանը Լաչինի կրկնությամբ միջանցք էր ուզում՝ թուրքական աշխարհի հետ կապվելու: Ռուսները պատրաստ էին ապահովել այդ միջանցքի անվտանգությունը։ Պատերազմի ավարտից մեկ ամիս չէր անցել` 2020 թ. դեկտեմբերի 1-ին Ադրբեջանի նախագահը հանդես եկավ իր ժողովրդին ուղղված ելույթով․ «…Այստեղ (նոյեմբերի 9-ի հայտարարությունում՝ Լ․ Շ․) կոնկրետ նշվում է, որ Նախիջեւանի Ինքնավար Հանրապետության եւ Ադրբեջանի հիմնական մասի միջեւ միջանցք է ստեղծվում, եւ այդ միջանցքի անվտանգությունն ապահովում է ոչ թե Հայաստանը, այլ՝ ՌԴ անվտանգության դաշնային ծառայության սահմանային ծառայությունը։ Այսինքն՝ այս միջանցքը բացարձակապես անվտանգ է լինելու»։ Խոսքը նոյեմբերի 9-ի եռակողմ հայտարարության 9-րդ կետի մասին է. «Ապաշրջափակվում են տարածաշրջանում բոլոր տնտեսական եւ տրանսպորտային կապերը: Հայաստանի Հանրապետությունը երաշխավորում է Ադրբեջանի Հանրապետության արեւմտյան շրջանների եւ Նախիջեւանի Ինքնավար Հանրապետության միջեւ տրանսպորտային հաղորդակցության անվտանգությունը՝ քաղաքացիների, տրանսպորտային միջոցների եւ բեռների՝ երկու ուղղություններով անխոչընդոտ տեղաշարժը կազմակերպելու նպատակով: Տրանսպորտային հաղորդակցության նկատմամբ վերահսկողությունն իրականացնում են Ռուսաստանի ԱԴԾ սահմանապահ ծառայության մարմինները»: Իսկ ըստ 6-րդ կետի՝ «Ադրբեջանի Հանրապետությունը երաշխավորում է Լաչինի միջանցքով քաղաքացիների, տրանսպորտային միջոցների եւ բեռների՝ երկու ուղղություններով տեղաշարժի անվտանգությունը»։

Թվում էր, թե Արցախը հանձնելով կփակվի «Սյունիքի միջանցքի» թեման, սակայն ոչ միայն չփակվեց, այլեւ միջանցք չտալու համար Ադրբեջանին արած մյուս զիջումներից հետո էլ Տավուշի մարզից տարածքներ հանձնեց, բայց ինչքան էլ հայտարարեց, որ «Զանգեզուրի միջանցքը» չի լինելու, դա կարմիր գիծ է Հայաստանի համար` «մեզ համար անընդունելի են, այսպես կոչված, միջանցքի մասին ձեւակերպումները» եւ «եռակողմ հայտարարության մեջ խոսքը հաղորդակցությունների բացման մասին է` երկաթուղիներ, ճանապարհներ... երկուստեք ինքնիշխանության եւ սահմանների անքակտելիության հարգանքի սկզբունքով» (2021 թ. հունիսի 14-ին «Ալ Ջազիրային» տված հարցազրույց), այս խոստումներն էլ չպահեց։

Բազմաթիվ պաշտոնյաներ են հայտարարություններ արել, թե Սյունիքի մարզի սուվերենության ցանկացած խախտում, «միջանցքի» մասին ցանկացած խոսակցություն Հայաստանի համար անընդունելի են` սակարկման ենթակա չեն։ Իսկ Արցախի հանձնումից հետո էլ շրջանառության մեջ դրեցին այն թեզը, թե քանի որ ՌԴ-ն չկարողացավ պահել Արցախը, հետեւաբար՝ 9-րդ կետն էլ չի կարող կյանքի կոչվել, եւ նոր այլընտրանք մոգոնեց՝ տարածաշրջանում հաղորդակցությունների ապաշրջափակման իր պլանը կոչելով «Խաղաղության խաչմերուկ»: Սակայն թուրք-ադրբեջանական տանդեմը խաչմերուկ չի ուզում` միջանցք է ուզում, եւ չնայած 2024 թ. օգոստոսին հայտարարել էին, թե Հայաստանի եւ Ադրբեջանի միջեւ փոխադարձ համաձայնությամբ որոշվել է բուն խաղաղության համաձայնագրից հանել տարածաշրջանային հաղորդակցություններին վերաբերող հոդվածը, մեկ տարի անց կրկին վերադարձան միջանցքի թեմային: 2025 թվականի հունվարի սկզբին Ալիեւը կրկին սպառնալիքներով պահանջեց իրենց տրամադրել միջանցքը։ Ըստ Ալիեւի՝ «Զանգեզուրի միջանցքն» արդեն միջազգային շրջանառության մեջ մտած տերմին է։ 
Հաշվի առնելով տարածաշրջանային զարգացումները եւ Ալիեւի հետ վերջին հանդիպումից հետո երկկողմ հայտարարությունները, ակնհայտ է, որ Նիկոլ Փաշինյանը ոչ թե միջանցքին է դեմ, այլ՝ Ռուսաստանի վերահսկողությանը, եւ քանի որ նա Հայաստանը դուրս է բերում ՌԴ ազդեցության գոտուց եւ նախընտրում է Թուրքիայի հեգեմոնիան ու համագործակցությունը, ուստի չի բացառվում, որ Թուրքիայի նախագահի հետ պայմանավորվածությամբ էլ միջանցքի վերահսկողությունը հանձնում է նրան՝ ամերիկյան կազմակերպության տեսքով։
Ըստ փորձագետների՝ Թուրքիան «միջանցքի» միջոցով կկարողանա անխոչընդոտ կապ հաստատել Ադրբեջանի հետ, քանի որ Ադրբեջան-Նախիջեւան ներկայիս կապն իրականացվում է Իրանի տարածքով, որը վերահսկվում է Իրանի կողմից։ Թուրքիան նույնպես շահագրգռված է ապահովել Իրանի սահմանին մոտ իր ռազմաքաղաքական ներկայությունը։ Դրանով իսկ փորձելով խոչընդոտել Իրանի՝ Հայաստանի տարածքով գազի ու նավթի հնարավոր տարանցումը, հատկապես հաշվի առնելով ներկա փուլում ՆԱՏՕ-ի եւ ԱՄՆ-ի սրված հարաբերություններն Իրանի հետ:

«Զանգեզուրի միջանցքը» կարեւոր ռազմավարական նշանակություն ունի Թուրքիայի համար։ Ադրբեջանը «միջանցքի» միջոցով հույս ունի անարգել կապ ունենալ իր էքսկլավ Նախիջեւանի հետ եւ շարունակել իր նավթամուղների, գազամուղների կառուցումը դեպի Թուրքիա եւ այնտեղից՝ դեպի Եվրոպա։ «Զանգեզուրի միջանցքի» նկատմամբ ամենազգայունն Իրանն է, որն ամենաբարձր մակարդակով բազմիցս շեշտել է Հայաստանի սահմանների անձեռնմխելիության ու անփոփոխելիության մասին։ Այդպիսով՝ Իրանը կկորցնի իր այլընտրանքային ճանապարհը` Հայաստանով դեպի Եվրոպա, եւ կախվածության մեջ կհայտնվի Ադրբեջանից ու Թուրքիայից, նաեւ կկորցնի իր տարանցիկ նշանակությունը Թուրքիայի եւ Ադրբեջանի համար եւ կզրկվի Ադրբեջանը Նախիջեւանին կապող իր լոգիստիկ մենաշնորհից։ Իրանի հյուսիսում կձեւավորվի հակաիրանական եւ պանթուրքական առանցք, ինչով էլ պայմանավորված է Արեւմուտքի հետաքրքրությունը միջանցքի հարցում, որը փորձելու են Իրանի եւ Ռուսաստանի դեմ օգտագործել։ 

Գլխավոր հարցը՝ ի՞նչ է շահելու դրանից Հայաստանը, մենք օգտվելո՞ւ ենք Ադրբեջանով դեպի Ռուսաստան ճանապարհից, թե՞ սոսկ զիջելու ենք մեր ինքնիշխանությունը, վտանգի տակ դնելով Սյունիքը՝ խաղաղության դատարկ թղթի դիմաց։

Մանրամասները թերթի այսօրվա համարում։