«Հնդկաստանը փոխարինում է Ռուսաստանին Հայաստանի զենքի շուկայում, սակայն Երևանի կախվածությունը Մոսկվայի հետ սովորական առևտրից մնում է»
ՔԱՂԱՔԱԿԱՆՈՒԹՅՈՒՆ
Հայաստանը 2022-2023 թվականներին Հնդկաստանի հետ կնքել է ավելի քան 1,5 միլիարդ դոլարի պաշտպանական պայմանագրեր։ Այդ մասին ասվում է Ռուսաստանի միջազգային հարաբերությունների խորհրդի «Ռուս-հայկական փոխգործակցությունը ներկայիս փուլում» զեկույցում, գրում է vedomosti.ru–ն։ Այս ժամանակահատվածում Երևանը մի շարք համաձայնագրեր է ստորագրել հնդկական 214 մմ-անոց Pinaka բազմակի օգտագործման կրակային ռեակտիվ համակարգերի, 155 մմ-անոց ATAGS հրետանային կայանքների, ZADS հակաօդային պաշտպանության համակարգերի, Akash-1S հակաօդային պաշտպանության համակարգերի, ինչպես նաև Konkurs հակատանկային հրթիռային համակարգերի (արտադրված ռուսական լիցենզիայով), ականանետների և տարբեր զինամթերքի գնման վերաբերյալ։ Հնդկաստանը, ինչպես սպասվում է, մոտ ապագայում կմատակարարի Akash-NG միջին հեռահարության հակաօդային պաշտպանության համակարգերը։
Հայաստանի մեկ այլ խոշոր ռազմական գործընկեր է Ֆրանսիան, որի հետ Երևանը 2023-2024 թվականներին կնքել է մոտ 250 միլիոն դոլարի զենքի գնման պայմանագրեր, այդ թվում երեք GroundMaster 200 ռադարների, Mistral 3 շարժական հակաօդային պաշտպանության համակարգերի և Caesar ինքնագնաց հրետանային համակարգերի գնման վերաբերյալ։
Զեկույցում նշվում է, որ Երևանը ՀԱՊԿ-ի իր դաշնակից Ռուսաստանի հետ 400 միլիոն դոլարի չափով վերջին պաշտպանական համաձայնագիրը կնքել է 2021 թվականին, սակայն այն դեռևս լիովին չի իրականացվել։ Ինչպես գրել է Ստոկհոլմի միջազգային խաղաղության հետազոտությունների ինստիտուտը, 2011-2020 թվականներին Ռուսաստանի բաժինը Հայաստանի զենքի ներմուծման մեջ եղել է 94 %-ի սահմաններում։ Սակայն 2024 թվականին այն արդեն 10 %–ի սահմաններում է, ինչի մասին նույն թվականի մարտի սկզբին հայտարարել էր Հանրապետության Անվտանգության խորհրդի քարտուղար Արմեն Գրիգորյանը։ Փորձագետները կարծում են, որ Հայաստանի զենքի շուկայում Ռուսաստանի մասնաբաժնի անկման պատճառը մատակարարումների հետ կապված դժվարություններն են, որոնք պայմանավորված են Ուկրաինայում շարունակվող ռազմական գործողություններով։
Բացի այդ, Ռուսաստանի կերպարն է փոխվել հայ հասարակության մեջ. այն բարեկամ երկրից վերածվել է մի պետության, որը «քաղաքական սպառնալիք» է ներկայացնում Հայաստանի համար։ Այսպիսով, Միջազգային հանրապետական ինստիտուտի կողմից 2023 թվականի դեկտեմբերին անցկացված հարցման համաձայն, Մոսկվան այդ ցուցանիշով զբաղեցրել է 3-րդ տեղն Ադրբեջանից և Թուրքիայից հետո։ Այս ամենի համար վճռորոշ գործոն է եղել երկրորդ ղարաբաղյան պատերազմում հայկական զինված ուժերի պարտությունը, ինչպես նաև հետագա զինված բախումները հայ-ադրբեջանական սահմանին, որոնց ընթացքում Մոսկվան, Երևանի տեսանկյունից, զուսպ արձագանք է ցուցաբերել։ Արդյունքում, Հայաստանի ղեկավարությունը ընտրել է իր արտաքին հարաբերությունները դիվերսիֆիկացնելու ռազմավարությունն ի օգուտ արևմտյան պետությունների հետ մերձեցման։
Սակայն այս ամենից անկախ, Ռուսաստանը մնում է Հայաստանի հիմնական առևտրային գործընկերը։ Ըստ Հայաստանի վիճակագրական կոմիտեի անցյալ տարվա վերջին Ռուսաստանին բաժին է ընկնում այդ Հարավկովկասյան հանրապետության առևտրաշրջանառության ավելի քան 41 %-ը (12,4 միլիարդ դոլար, որից 3,1 միլիարդ դոլարը կազմել է հայկական արտահանումը), մինչդեռ 2023 թվականի նույն ժամանակահատվածում այն կազմել է 37 % (7,9 միլիարդ դոլար): Նաև 2022–2023 թվականներին ռուսական ներդրումների ծավալը կրկնապատկվել է հասնելով 4 միլիարդ դոլարի։ Այնուամենայնիվ, ռուս-հայական առևտրաշրջանառության հիմնական աճը տեղի է ունեցել հիմնականում մի շարք արևմտյան ապրանքների ռուսական շուկա և ռուսական ապրանքների միջազգային շուկաներ Հայաստանի տարածքով վերաարտահանման շնորհիվ, նշվել է զեկույցում։
Հայաստանի ղեկավարությունը վաղուց է հող նախապատրաստում Հնդկաստանի հետ ռազմատեխնիկական համագործակցության համար, կարծում է քաղաքագետ և կովկասագետ Արթուր Աթաևը։ Նրա խոսքով այդ ռազմավարությունը երկարաժամկետ է և ուղղված է զենքի մատակարարման աղբյուրների դիվերսիֆիկացմանը և Հայաստանի Ռուսաստանից քաղաքական կախվածության նվազեցմանը։ Այս շղթայում գտնվող Ֆրանսիային նույնպես պետք է փոխարինի ռուսական զենքի մի մասը։ Սակայն, նշել է Աթաևը, Երևանը հետաքրքրված չէ այդ ոլորտում Մոսկվայի հետ կապերը լիովին խզելով։ «Ռուսաստանի համար հայկական զենքի շուկան մեծ նշանակություն չունի։ Ռուսաստանի հետ ռազմական համագործակցության շարունակականությունը կարևոր է առաջին հերթին հենց Հայաստանի համար, այլ ոչ թե հակառակը», - հավելել է փորձագետը։
Ֆրանսիական և հնդկական զենքերը չեն կարողանա լիովին փոխարինել ռուսական և խորհրդային զենքին հայկական բանակում, ուստի մատակարարումների դիվերսիֆիկացման միտումն ավելի հավանական է, որ քաղաքական նշանակություն ունենա, շարունակել է քննարկումը IMEMO RAS-ի Կենտրոնական Ասիայի սեկտորի ղեկավար Ստանիսլավ Պրիտչինը։ «Նոր զենքը դեռևս չի ապացուցել իր արդյունավետությունը Հայաստանում։ Իսկ ռուսական սարքավորումները պահանջում են կանոնավոր սպասարկում, բաղադրիչների և զինամթերքի մատակարարում։ Հայկական զինված ուժերը դեռևս հետևում են ՀԱՊԿ չափանիշներին, իսկ Շիրակում ռուսական ռազմաբազայի առկայությունը մնում է Մոսկվայի և Երևանի միջև համագործակցության կապող օղակը։ Հետևաբար, ռուսական մասնաբաժինը հայկական զենքի շուկայում վաղ թե ուշ կվերականգնվի», - բացատրել է նա։
Պրիտչինը նաև ասել է, որ Հայաստանը մինչ օրս կարողացել է իր համար տեղ ապահովել որպես Ռուսաստանի արտաքին աշխարհի հետ առևտրի տարանցիկ կետ։ Այս փուլում Մոսկվան և Երևանը հետաքրքրված են համագործակցության այդ ձևաչափը պահպանելով, սակայն, եթե հակառուսական պատժամիջոցները վերացվեն կամ դրանք շրջանցելու ուղիները փակվեն, ապա առևտրաշրջանառության ցուցանիշները կնվազեն և, հավանաբար, դրանք կվերադառնան մինչև 2020 թվականը եղած մակարդակին, կարծիք է հայտնել փորձագետը։
Նյութը հրապարակման պատրաստեց Կամո Խաչիկյանը
