Ամեն ինչ սկսում է արագ փոխվել. տարածաշրջանում առկա իրավիճակը դեռևս փորձարարական փուլում է. «Փաստ»

«Փաստ» օրաթերթը գրում է.

iarex.ru–ն գրում է, որ տեղի է ունեցել Իրանի նախագահ Մասուդ Փեզեշքիանի առաջին պաշտոնական այցը Ադրբեջան։ Այն ուներ մի շարք կարևոր, հիմնարար բնույթի առանձնահատկություններ։ Փաստն այն է, որ վերջին տարիներին երկու երկրների միջև հարաբերությունները բարդ են եղել։ Տեսանելի հանրային տարածքում Իրանը նյարդայնացած էր Ադրբեջանի՝ Իսրայելի և Միացյալ Նահանգների հետ համագործակցությամբ։ Բացի դա, 2023 թվականի հունվարին Թեհրանում Ադրբեջանի դեսպանատան վրա տեղի ունեցավ զինված հարձակում։ Թեհրանը դեմ է Ադրբեջանի և Թուրքիայի փորձերին՝ բացելու Հայաստանի տարածքով՝ «Զանգեզուրի միջանցքով» դեպի Նախիջևան տրանսպորտային հաղորդակցությունը, և դա ընկալում է որպես իր և Հայաստանի միջև ընդհանուր սահմանի վերացման սպառնալիք։ Կա ևս մեկ այլ գործոն, որը երկու կողմն էլ ի նկատի ունեին, բայց բարձրաձայն չեն խոսում դրա մասին։ Ժամանակակից Ադրբեջանի և Հայաստանի տարածքները երկար ժամանակ՝ մինչև 19-րդ դարի սկիզբը, Պարսկական կայսրության մաս էին կազմում։ Իրանցիներն ու ադրբեջանցիները ընդհանուր հավատք ունեն։ Ավելին, Իրանում բնակչության մինչև մեկ քառորդը կազմում են ադրբեջանցիներ (տարբեր գնահատականներով՝ 12-ից 20 միլիոն), և դա ավելին է, քան բուն Ադրբեջանում ադրբեջանցիների քանակը։ Ի դեպ, Փեզեշքիանն ինքը ևս էթնիկ ադրբեջանցի է։ Հետևաբար, երկու երկրների հարաբերություններում խնդիրները զուգահեռ հարթություններում են՝ պատմություն և արդիականություն։ Պատմությունը հասկանալի է, բայց վերջին տարիներին տարածաշրջանի աշխարհաքաղաքականությունը նկատելիորեն փոփոխվել էր ԱՄՆ-ում Ջո Բայդենի վարչակազմի գործողություններից։ Արևմուտքը չէր թաքցնում, որ Իրանի դեմ առճակատման մեջ նրանք հույսը դնում են ադրբեջանական հենակետն օգտագործելու և «բաժանված ժողովրդի» խաղաքարտը խաղարկելու վրա։ Իրանը լուրջ հիմքեր ուներ վախենալու Բաքվի քաղաքականության մեջ կայուն արևմտամետ վեկտորի ձևավորման հնարավորությունից, ինչպես նաև իրանական Ադրբեջանի տարածքում անջատողականության սպառնալիքից։ Ի պատասխան էլ նա հակախաղ էր վարում Հայաստանի միջոցով։ Այնուամենայնիվ, «3+3» ձևաչափով (Ռուսաստան, Իրան, Թուրքիա, Ադրբեջան, Վրաստան և Հայաստան) տարածաշրջանային անվտանգության համակարգ ստեղծելու բոլոր փորձերը ձախողվում են դրա մասնակիցների տարբեր աշխարհաքաղաքական ձգտումների պատճառով։ Ի դեպ, նույնիսկ հիմա նույն պատճառներով խափանվում է Ադրբեջանի և Հայաստանի միջև խաղաղության պայմանագրի ստորագրման գործընթացը։

Սակայն տարածաշրջանի աշխարհաքաղաքական լանդշաֆտը աստիճանաբար փոխվում է։ Իրական պայմաններ են ի հայտ գալիս Ռուսաստանի, Ադրբեջանի և Իրանի մասնակցությամբ Հյուսիս-Հարավ տրանսպորտային միջանցքի իրականացման համար։ Միաժամանակ, ԱՄՆ նոր նախագահ Դոնալդ Թրամփը, Ռուսաստանի անուղղակի մասնակցությամբ Իրանի հետ բանակցություններ սկսելով միջուկային համաձայնագրի շուրջ, սկսել է դրականորեն ճշգրտել քաղաքականությունը այդ տարածաշրջանում։ Ադրբեջանում արևմտամետ ուժերի դիրքերը նույնպես սկսել են նկատելիորեն թուլանալ։ Ադրբեջանի նախագահ Իլհամ Ալիևի այցը Չինաստան, ինչպես գրել է չինական Global Times հրատարակությունը, «ոչ միայն հաջողված էր Չինաստանի հետ երկկողմ հարաբերությունների խորացման առումով, այլ նաև Ադրբեջանին տարավ մեծ քաղաքականության բարձր ուղեծիր, որտեղ Ռուսաստանը, Չինաստանը և Իրանը դաշինքի մեջ են»։ Այս գործոնն էլ մեծապես կանխորոշեց Փեզեշքիանի՝ Բաքու կատարած հաջողված այցը և նրա ընդունելության մակարդակը։ Կողմերը հայտարարեցին ռազմավարական գործընկերության այնպիսի մակարդակին հասնելու իրենց պատրաստակամության մասին, որը նախկինում չի նկատվել։ Տարածաշրջանում ստեղծված իրավիճակում Ադրբեջանն ու Իրանը սկսել են վստահություն զգալ փոխշահավետ տարածաշրջանային համագործակցություն կառուցելու հարցում։ Կողմերի քննարկումը հիմնականում վերաբերել է կողմերի պատրաստակամությանը՝ համատեղ մասնակցելու Հյուսիս-Հարավ տրանսպորտային միջանցքի ստեղծմանը, ինչպես նաև էներգետիկայի ոլորտում համագործակցությանը, չնայած ստորագրված փաստաթղթերը ներկայացված են այնպիսի հուշագրերի տեսքով, որտեղ առայժմ միայն նշված են մտադրությունները։ Սակայն նույնիսկ այս սկիզբը խրախուսելի է, և, ինչպես կարծում է Միլլի մեջլիսի պատգամավոր, պաշտպանության, անվտանգության և կոռուպցիայի դեմ պայքարի հանձնաժողովի նախագահ Արզու Նագիևը, «դա ստեղծում է սպասումներ»։ Ի դեպ, Ալիևը խոսել է Արազի միջանցքի նախագծի մասին, որը Իրանի միջոցով կապում է Ադրբեջանը Նախիջևանի հետ։ Ալիևի խոսքով, դա «կբացի տարանցիկ մեծ հնարավորություններ»։ Միաժամանակ, այդ նախագիծը թուլացնում է «Զանգեզուրի միջանցքի» դիրքերը։ Փաստն այն է, որ Անկարան համարվում է Արևմուտքի գործընկեր, որի հետ Իրանը լուրջ հակասություններ ունի, ուստի «Զանգեզուրի միջանցքի» հարցը վաղուց տնտեսական հարթությունից շրջվել է դեպի աշխարհաքաղաքականության ոլորտ։ Այսպիսով, տարածաշրջանում առկա իրավիճակը դեռևս փորձարարական փուլում է։ Այսօր, ինչպես նշել է Ադրբեջանի նախագահի արտաքին քաղաքականության հարցերով օգնական Հիքմեթ Հաջիևը, «Զանգեզուրի միջանցքը» կորցրել է իր գրավչությունը։ Բայց ի՞նչ կարող է պատահել վաղը։ Ինչևէ, Ալիևը ճեղքում է կատարել իրանական ուղղությամբ, ընդհանուր լեզու է գտել Ռուսաստանի և Իրանի հետ, տարածաշրջանում լուրջ աշխարհաքաղաքական խաղ է սկսել ի հայտ եկած հարաբերությունների նոր համակարգում դերերի բաշխման համար։ Անդրկովկասում ամեն ինչ սկսում է արագ փոխվել։

Մանրամասները՝ «Փաստ» օրաթերթի այսօրվա համարում