Ծանոթ ու միաժամանակ անհայտ … մեդալ
ՖՈՏՈ
Մեդալների պատմությունը հասնում է անտիկ դարաշրջանին։ Բառն ինքնին գալիս է լատիներեն «metallea» - «մետաղական մետաղադրամ» բառից: Նույնիսկ Հին Հռոմում հրամանատարների կողմից մեդալներ էին շնորհվում մարտում խիզախություն ցուցաբերած զինվորներին: Որոշ դեպքերում հաղթական ճակատամարտի բոլոր մասնակիցներն էին պարգևատրվում։
Հետաքրքիր է այն, որ ի սկզբանե մեդալները կրծքին չէին կրում, դրանք իրենց տերերին ոչ մի արտոնություն չէին տալիս և որոշ չափով ծառայում էին որպես արժույթ, որը կարելի էր փոխանակել ապրանքների և ծառայությունների հետ։
Այնուամենայնիվ «մեդալ» հասկացությունը որպես այդպիսին ձևավորվել է Վերածննդի դարաշրջանում։ Վերածննդի դարաշրջանում մեդալներում պատկերվում էին պետական պաշտոնյաներ՝ թագավորներ և կարդինալներ: Դրանցից բացի, մեդալները կարող էին պատկերել բանաստեղծների, արվեստագետների և արվեստի այլ գործիչների պատկերներ։ Վերածննդի ժամանակ առաջացած մեդալների նախատիպը հնագույն մետաղադրամներն էին` կլոր ձևով և ռելիեֆային պատկերով: 17-րդ դարը նշանավորվել է եվրոպական արվեստի, մասնավորապես մեդալային արվեստի բուռն զարգացումով։ Պաշտոնական դառնալով մեդալը կորցրել է Վերածննդի ժամանակներին բնորոշ ազատությունն ու ժողովրդավարությունը։ Պատկերի գլխավոր թեման 17-րդ դարում դարձել է թագավորը։ Այն ժամանակ որպես պետական պաշտոնական մրցանակ օգտագործվում էին խիստ ստանդարտ մեդալներ՝ մի կողմում միապետի դիմանկարը, իսկ հետևի կողմում նրա նվաճումների սխեմատիկ պատկերը։ Մինչև 17-րդ դարը ձուլման տեխնիկան էր օգտագործվում մեդալների արտադրության մեջ, հետո սկսեցին դրանք դաջել: Դիմացկունության և ցածր գնի շնորհիվ 18-րդ դարում լայն տարածում գտավ թեթև և երկարակյաց մեդալների արտադրությունը, սկսեցին դրանց արտադրության մեջ օգտագործել ոսկի և թանկարժեք քարեր։ Բարոկկո ոճի ժողովրդականությունը որոշեց մեդալների դաջվածքի հարստությունը և լույսի և ստվերի ներդաշնակ փոփոխությունը: Միևնույն ժամանակ, տղամարդկանց համար նախատեսված մեդալներն առանձնանում էին իրենց կոպտությամբ և ծանրությամբ, իսկ կանացիները՝ իրենց նրբագեղությամբ և թեթևությամբ։
Պարգևատրման մեդալները, որպես պետական նշանակության նշաններ, ընդհանուր առմամբ ձևավորվել են 19-րդ դարում։ Մեդալների դիզայնն այլևս զուսպ ու լակոնիկ չէր։ Այն ժամանակվա մեդալների հիմնական հատկանիշներից էին ձևերի ուռուցիկությունը, ձուլվածքի գունեղությունը և արտադրանքի հավակնոտությունը։ Որպես կանոն, նման մեդալներ արտադրվում էին ռազմական իրադարձությունների պատվին: 19-րդ դարում թողարկվել է օլիմպիական խաղերի հաղթողների համար նախատեսված մեդալների հավաքածու։ Արտադրանքի մշակման պատասխանատուն նկարիչ Ժյուլ-Կլեմենտ Չապլինն էր։ Օլիմպիական խաղերից հետո սպորտային մրցումների համար մեդալների արտադրությունը դարձել է ավանդույթ։
Մեդալները և այլ տարբերանշանները խորը նշանակություն ունեն և բնութագրվում են վավերագրականությամբ, դրանք ոչ միայն փոխանցվում են սերնդեսերունդ, այլ նաև օգնում են սեփական մշակույթը փոխանցել այլ ազգերին: Նման եզակի ցուցանմուշներն օգնում են հետևել պետությունների ձևավորման և զարգացման պատմությանը, գիտական և մշակութային իրադարձություններին:
Ի դեպ, մեդալը և շքանշանը նույն բանը չէ: Ձևի առումով մեդալները սովորաբար կլոր կամ աստղաձև կրծքանշաններ են, որոնք ամրացված են կրծքին: Շքանշանները կարող են լինել տարբեր ձևերի՝ խաչաձև, օվալաձև, բարդ բազմաշերտ ձևավորումներով: Բացի դա մեդալները սովորաբար առանց զարդարման են, իսկ շքանշանները գրեթե միշտ պարունակում են թանկարժեք կամ կիսաթանկարժեք քարեր:
Կ. Խաչիկյան
