«Ադրբեջանն առաջ է մղում Հայաստանի հետ «խաղաղության պայմանագրի» իր տարբերակը»
ՔԱՂԱՔԱԿԱՆՈՒԹՅՈՒՆ
Հայաստանի և Ադրբեջանի միջև խաղաղության պայմանագրի չհամաձայնեցված կետերը համաձայնեցված են, և Երևանում կարծում են, որ խաղաղության համաձայնագրի ստորագրումից հետո երկիրը երկար տարիներ կունենա խաղաղ զարգացման հեռանկար։ Բայց ինչո՞ւ, նույնիսկ նման պայմաններում, վաղաժամ է հակամարտությունը վերջնականապես լուծված համարելը, գրում է vz.ru–ն։
Խաղաղության համաձայնագրի բովանդակության մասին հավաստի տեղեկություններ չկան, կան միայն տարատեսակ խոսակցություններ։ Նիկոլ Փաշինյանը պնդում է, որ «պայմանագրում գաղտնի բան չկա», բայց համաձայնագրի նախագծի տեքստի հրապարակման վերաբերյալ ուղիղ հարցերին շատ խորհրդավոր է պատասխանում։ «Այդ տեքստում մենք հանրությունից գաղտնիք չունենք, և բոլոր հոդվածներն առանձին-առանձին այսպես թե այնպես հրապարակվել են։ Այո, հասարակությունը չի կարդացել տեքստը, բայց չի կարելի ասել, որ ծանոթ չէ տեքստին»,- ասել է Փաշինյանը։
Ո՞րն է իմաստը: Բաքուն հետևողականորեն վարել է բանակցային գործընթացից որևէ երրորդ կողմի բացառելու քաղաքականություն։ Դա նրբագեղ կերպով քանդել է Հայաստանի արտաքին քաղաքականության բուն հիմքը, այն է հույսը դնել ինչ-որ արտաքին հովանավորի վրա, որը պետք է ապահովի Հայաստանի անվտանգությունն ու նրա ազգային շահերը։ Որովհետև նման իրավիճակում հայտնված այդքան փոքր երկիրն ի վիճակի չէ դա ինքնուրույն ապահովել։ Կա ակադեմիական կարծիք, որ դա նորմալ քաղաքականություն է փոքր պետությունների համար, սակայն գործնականում Հայաստանի արտաքին քաղաքականությունը վերածվել է անընդհատ աշխարհով մեկ այս ու այն կողմ ընկնելուն՝ Ռուսաստանին փոխարինող նոր «հովանոց» փնտրելու համար։ Հրաժարվելով երրորդ երկրների ուժեր տեղակայել սահմանի երկայնքով Հայաստանն իրեն զրկում է ռազմական հովանոցի վերջին հույսից։ Դրանից առաջ էլ Բաքուն հասել էր այսպես կոչված Մինսկի խմբի լուծարմանը, որը գործում էր 1990-ականների կեսերից։ Այո, այդ խումբն այլևս ոչինչ չի որոշում, բայց մնում է որպես հարթակ, որտեղ երրորդ երկրները, այդ թվում Ռուսաստանն ու ԱՄՆ-ը, մասնակցում են բանակցային գործընթացին։ Մոտավորապես նույն պատմությունն է միջազգային դատարանների և հայցերի կիրառման պրակտիկայի մերժման հարցում: Ադրբեջանի համար դա ոչ տաք է, ոչ սառը, բայց Երևանի համար նման միջազգային դեմարշները, ինչպիսիք են դատական հայցերը, և՛ իր վրա ուշադրություն գրավելու միջոց է, և՛ նույնիսկ իր դիրքորոշումների միջազգային ինստիտուցիոնալացման ձև:
Փաշինյանը պնդում է, որ քննարկվում են փոխզիջումներ։ Ճիշտ է, նա խուսափում է համաձայնագրի բովանդակային կողմի վերաբերյալ հարցերին ուղիղ պատասխանելուց պնդելով, որ «այս փուլում շատ կարևոր է միակողմանի հայտարարություններ չանելը»։ Նման կերպ վարչապետը Հայաստանը նույնականացնում է իր հետ։ Փաշինյանը հավատում է Հայաստանի «վերակազմավորման» այն հայեցակարգին, որը նա ինքն է առաջ քաշում վերջին մի քանի տարիներին։ Եթե այդ տեսակետից նայենք այս համաձայնագրին, ապա այն ձեռնտու է «նոր Հայաստանին», քանի որ այն ամբողջությամբ այդ մտածողության շրջանակներում է։ Բայց եթե նայեք պատմական Հայաստանի տեսակետից, ապա այս «խաղաղության պայմանագիրը» շատ նման է կապիտուլյացիայի։
Փաշինյանի շրջապատից շատերը կարծում են, որ ներկայիս համաձայնագիրը լինելու է «վերջնական մանդատի» պես մի բան, որը կփակի Ադրբեջանի հետ հարաբերությունների խնդիրը։ Նրանք մոտավորապես նույն կերպ են նայում նաև նոր Սահմանադրության նախագծին համարելով, որ ցեղասպանության, Արևմտյան Հայաստանի մասին խոսելուց հրաժարվելը կլուծի Թուրքիայի հետ հարցերը։
Մի խոսքով, Փաշինյանի արտաքին քաղաքականության գաղափարական հիմքը պատմության մերժումն է և կենտրոնացումը, ինչպես ինքն է ասում, «արդի խնդիրների» վրա։ Եվ դրանք երկուսն են՝ Ադրբեջանն ու Թուրքիան։ Գործնականում դա նշանակում է մի շարք զիջումներ իր թյուրք հարևաններին:
Մինչդեռ կա մտավախություն, որ այս համաձայնագիրը չի կարող վերջնականապես լուծել տարածաշրջանի բոլոր խնդիրները։ Տարածաշրջանային անվտանգության նոր կոնֆիգուրացիան այդպես էլ չի ձևավորվել: Հայաստանում կարծում են, որ տարածքային խնդիրները լուծված են, իսկ Բաքվում այդ հարցում տարբեր կարծիքներ կան։ Եվ խոսքը միայն նրա մասին չէ, թե, օրինակ, որ տարվա քարտեզով պետք է գծեն սահմանը։ Կա նաև տրանսպորտային միջանցքների խնդիրը, այդ թվում Զանգեզուրի միջանցք կոչվածը։
Ի վերջո, համաձայնագիրը չի անդրադառնում հակամարտության հոգեբանական և պատմական պատճառներին: Այն արձանագրում է միայն այն կոնֆիգուրացիան, որն առաջացել է Ադրբեջանի ռազմական հաղթանակի արդյունքում։ Եվ Փաշինյանը բռնել է պատմական հիշողությունը ոչնչացնելու ուղին այդ ամենը թղթի վրա արձանագրելու համար: Իսկ Բաքվում ոչ ոք երբեք չի հրաժարվել պատմական հիշողությունից։ Ավելին, վերջին տարիներին սրվել են շովինիստական տրամադրությունները հայ ժողովրդի նկատմամբ։ Եվ, ցավոք, հայ-ադրբեջանական առճակատումը պատկանում է հակամարտությունների այն տեսակներին, որոնք հնարավոր չէ լուծել միայն 17 կետերի ստորագրմամբ։
Հենց ադրբեջանական կողմն է պնդել, որ համաձայնագրի ստորագրման շուրջ բանակցությունները Երևանի հետ ընթանան առանց որևէ միջնորդի մասնակցության։ Շատերն այդ ձևաչափը համարում են մեծ ձեռքբերում, այն է երկու պատմական հակառակորդներ ինքնուրույն համաձայնության են եկել։ Բայց նախ Երևանն ինքն է իրեն դրել նման պայմաններում, և երկրորդ՝ համաձայնագրի պահպանման միջազգային վերահսկողության բացակայությունը ևս Հայաստանի օգտին չի աշխատում։ Իսկ Ադրբեջանի համար այն վերանայելու պատճառ գտնելն այնքան էլ դժվար չէ։ Օրինակ նույն Զանգեզուրի միջանցքի վերաբերյալ որոշումը ձգձգելը։
Ուստի չափազանց լավատեսական կլինի հակամարտությունը վերջնականապես լուծված համարել: Եվ հիմա միայն հարցն այն է, թե այլ ին՞չ զիջումների կգնա Երևանը երկրի ու ազգի «վերաձևակերպման» իր տարօրինակ հայեցակարգի շրջանակներում։
Նյութը հրապարակման պատրաստեց Կամո Խաչիկյանը
