Կիևում և Երևանում ԱՄՆ լրտեսներ չեն լինի. ինչո՞ւ Թրամփը զրկեց ԱՄՆ USAID-ին փողից
ՔԱՂԱՔԱԿԱՆՈՒԹՅՈՒՆ
ԱՄՆ նախագահ Դոնալդ Թրամփը 90 օրով սառեցրել է ֆինանսական օգնությունն այլ երկրներին։ Փողեր կորցրածների թվում է նաև Միացյալ Նահանգների Միջազգային զարգացման գործակալությունը (USAID): Այս կառույցը ֆինանսավորել է բազմաթիվ ծրագրեր հետխորհրդային տարածքում, այդ թվում Հայաստանում: ԱՄՆ ՄԶԳ-ն կապվա՞ծ է ԿՀՎ-ի հետ, և ինչո՞ւ է ամերիկյան նոր ղեկավարը դադարեցրել դրա ֆինանսավորումը, փորձել է պարզել news.ru–ն։
Միացյալ Նահանգների Միջազգային զարգացման գործակալությունը (USAID), որը ստեղծվել է 1961 թվականին Նախագահ Ջոն Ֆ. Քենեդու կողմից, նախատեսված է աջակցելու ժողովրդավարական, տնտեսական և առողջապահական զարգացմանը, տրամադրելու շտապ մարդասիրական օգնություն և օգնելու կանխել հակամարտությունները: ԱՄՆ ՄԶԳ-ն աշխատում է աշխարհի ավելի քան հարյուր երկրներում: Գործակալությունը Ռուսաստան էր մտել 1992 թվականին։ Ըստ ԱՄՆ Պետդեպարտամենտի նախկին մամուլի քարտուղար Վիկտորյա Նուլանդի Ռուսաստանում իր աշխատանքի տարիների ընթացքում ԱՄՆ ՄԶԳ-ն ծախսել է մոտ 2,7 միլիարդ դոլար տարբեր ծրագրերի վրա, որի մեկ երրորդն ուղղված է եղել ժողովրդավարության զարգացմանը։ 2012 թվականին ԱՄՆ ՄԶԳ գործունեությունը Ռուսաստանում արգելվել է։ Մոսկվան համարել է, որ երկրում գործակալության ներկայացուցիչների աշխատանքի բնույթը միշտ չէ, որ համապատասխանում է երկկողմ հումանիտար համագործակցության զարգացմանը նպաստելու հայտարարված նպատակներին։ Ինչպես նշել է ՌԴ ԱԳՆ-ն, ԱՄՆ ՄԶԳ-ն փորձել է ազդել Ռուսաստանում քաղաքական գործընթացների վրա դրամաշնորհների բաշխման միջոցով։ «Պետք է նաև հաշվի առնել այն հանգամանքը, որ Ռուսաստանն այժմ «նոր դոնորներից» է և հրաժարվում է զարգացման աջակցության ստացողի կարգավիճակից բոլոր միջազգային կազմակերպություններում։ Ռուսական քաղաքացիական հասարակությունը բավականին հասունացել է և «արտաքին առաջնորդության» կարիք չունի»,- ընդգծել էր ՌԴ ԱԳՆ այն ժամանակվա պաշտոնական ներկայացուցիչ Ալեքսանդր Լուկաշևիչը։
USAID-ը պաշտոնապես կառավարվում է ԱՄՆ Պետդեպարտամենտի կողմից: Այնուամենայնիվ, գործակալությունը միաժամանակ համագործակցում է ԿՀՎ-ի հետ փորձելով միջազգային զարգացման քողի տակ ազդել կառավարությունների գործունեության վրա և աշխատել Վաշինգտոնի համար անբարենպաստ ռեժիմները փոխելու ուղղությամբ։ Ամերիկացի մարդաբան Դեյվիդ Փրայսն իր «Սառը պատերազմի անթոլոգիա. ԿՀՎ-ն, Պենտագոնը և երկակի օգտագործման մարդաբանության վերելքը» աշխատությունում նկարագրել է, թե ինչպես են USAID-ում աշխատող ակտիվիստները փոխանցել իրենց ստացած տեղեկատվությունը ԿՀՎ-ին: Դա հաստատել է նաև գործակալության նախկին ղեկավար Ջոն Գիլիգանը։ «Գաղափարն այն էր, որ օպերատիվ աշխատողներ ներգրավվեն բոլոր տեսակի գործունեության մեջ՝ կառավարություն, կամավորական, կրոնական, բոլոր տեսակի», - ասել էր Գիլիգանը:
USAID-ի գործունեությունը կենտրոնացած է այլ երկրներում ժողովրդավարության և լիբերալ օրակարգի խթանման վրա, news.ru-ին բացատրել է ամերիկացի Դմիտրի Դրոբնիցկին: Նրա խոսքով գործակալությունը հսկայական բյուջե չի ունեցել կամ ուժեղ ազդեցություն չի ունեցել պետությունների ղեկավարության վրա, սակայն այդ կազմակերպության գործակալները գործել են աշխարհի գրեթե բոլոր ծայրերում։ «Այժմ այդ գործակալության ֆինանսավորումը դադարեցված է։ Ամեն դեպքում, Թրամփը դրանով կզբաղվի որպես գաղափարապես խորթ կազմակերպություն։ Նկատի ունեմ այն, որ USAID-ի գործունեությունը կճանաչվի որպես վնասակար և կոռումպացված։ Այժմ ժողովրդավարության տարածումը կկանգնեցվի»,- ասել է Դրոբնիցկին։
Նրա կարծիքով, այդ կազմակերպությունն ակտիվորեն դրամաշնորհներ է հատկացրել, որոնց շնորհիվ էլ տեղի է ունեցել աշխարհի ամերիկանացում։ Այնուամենայնիվ, այժմ ԱՄՆ-ում իշխանության ղեկին այլ կառավարություն է` ուրիշ արժեքներով: «Այսպիսով, USAID-ը կանգնած է կամ լուրջ կրճատումների կամ բարեփոխումների առաջ»,- ասել է փորձագետը:
Վաշինգտոնի կողմից 90 օրով օտարերկրյա օգնության բոլոր ծրագրերի կասեցումն առաջին հերթին կանդրադառնա ամերիկյան պետական կառույցների, այդ թվում USAID-ի կողմից հատկացված միջոցների վրա: Սակայն Ուկրաինայում, որտեղ նույնպես գործում է գործակալությունը, այս լուրը հանգիստ են ընդունել։ Կիևը հայտարարել է, որ ԱՄՆ ՄԶԳ ծրագրերը ֆինանսավորվել են երեք ամսով, ուստի 2024 թվականին մեկնարկած ծրագրերը կշարունակեն գործել։ Բայց դեռ պարզ չէ, թե արդյո՞ք նրանք կստանան ամերիկյան իշխանությունների հետագա աջակցությունը։
ԱՄՆ ՄԶԳ-ն Հայաստանում աշխատում է 1992 թվականից։ Սակայն հենց վերջին ժամանակներում է, որ գործակալությունը նկատելիորեն ակտիվացել է հանրապետությունում։ Անցյալ տարի սեպտեմբերին փոխվարչապետ Մհեր Գրիգորյանը և ԱՄՆ ՄԶԳ հայաստանյան առաքելության տնօրեն Ջոն Ալելոն ստորագրեցին Երևանին ավելի քան կրկնակի ֆինանսական աջակցության մասին համաձայնագիր՝ 120 միլիոն դոլարից հասնելով 250 միլիոն դոլարի համագործակցություն։ Երկու շաբաթ անց Հայաստանի վարչապետ Նիկոլ Փաշինյանը հանդիպեց ԱՄՆ ՄԶԳ տնօրեն Սամանթա Փաուերի հետ։ Մինչև 2017 թվականը Փաուերը եղել է ՄԱԿ-ում Միացյալ Նահանգների մշտական ներկայացուցիչը և հատկապես հիշվել է Մոսկվայի հասցեին պարբերաբար կոշտ քննադատությամբ և իր ռուս գործընկեր Վիտալի Չուրկինի հետ վեճերով:
Բայց Փաշինյանի հետ հանդիպմանը USAID-ի ղեկավարը շատ բարեկամական վերաբերմունք է դրսևորել։ Փաուերը ասել է, որ պատվիրակությունը եկել է Հայաստան՝ ընդգծելու ԱՄՆ հավատարմությունը երկրի ինքնիշխանությանը, տարածքային ամբողջականությանը և ժողովրդավարությանը: Փաուերի խոսքով ամերիկյան կողմը կենտրոնացած է Ղարաբաղում հումանիտար ճգնաժամի կարգավորման վրա։ USAID-ի ղեկավարն ընդգծել էր, որ Միացյալ Նահանգները կշարունակի աշխատել Հայաստանի և Ադրբեջանի հետ՝ երկարաժամկետ խաղաղության հասնելու համար, որը «տնտեսական օգուտներ և կայունություն կապահովի հայ ժողովրդի համար»:
ԱՄՆ ՄԶԳ-ն աջակցել է լիբերալ էմիսարների գործունեությանը, որոնք տարբեր երկրներում առաջ են քաշել համապատասխան օրակարգեր, սակայն հետխորհրդային տարածքն է համարվել նրանց առաջնահերթություններից մեկը, ասել է Դրոբնիցկին։ Նրա խոսքով, ԱՄՆ ՄԶԳ-ի համար Հայաստանը համարվում է ողջ հետխորհրդային տարածքի բանալին։ Բայց Թրամփի քաղաքականությունը սկզբունքորեն տարբերվում է դեմոկրատների քաղաքականությունից, որոնք աշխարհում հակամարտություններ ու հեղափոխություններ են քարոզում հանուն ազատական գաղափարի, NEWS.ru-ի հետ զրույցում ասել է «Մայր Հայաստան» շարժման առաջնորդ, քաղաքագետ Անդրանիկ Թևանյանը։ Նրա խոսքով, ի տարբերություն նրանց, Թրամփի քաղաքականությունն առանձնանում է իր ամերիկակենտրոնությամբ և պրագմատիզմով, և հետևաբար պատերազմական ազդեցության գոտում գտնվող երկրների օգնության սառեցումը նշանակում է քաղաքականության հստակ փոփոխություն։
«Փաշինյանը պատերազմի կուսակցության հովանավորյալ է, խոսքն ԱՄՆ Դեմոկրատական կուսակցության մասին է: Այժմ նա «որբացել» է և վաղ թե ուշ դուրս է գրվելու քաղաքական գործընթացներով։ ԱՄՆ ՄԶԳ-ի գործունեությունը Հայաստանում ուղղված էր երկրում ԱՄՆ-ի ազդեցության մեծացմանը, և քանի որ Փաշինյանը բացահայտ էր աշխատում հավաքական Արևմուտքի կողմից, այդ գործակալության գործողությունները բացասաբար ազդեցին Երևանի վրա»,- ասել է Թևանյանը։
Այսպիսով, USAID-ի խնդիրները կարող են դառնալ Կովկասում ԱՄՆ քաղաքականության ամբողջական վերանայման առաջին նշանը։ Իսկ դա կասկածի տակ է դնում Փաշինյանի ու նրա շրջապատի քաղաքական ապագան։
Նյութը հրապարակման պատրաստեց Կամո Խաչիկյանը
